Sonbaharda verilecek şurup miktarı her kovan için tek bir rakam değildir; koloninin kış boyunca tüketeceği stoktan kovanda zaten bulunan bal çıkarılarak hesaplanır. Kış tüketimi bölgenin iklimine, kışın uzunluğuna ve koloninin gücüne göre değişir1. Mevcut stok kovanı tartarak ya da sırlı bal çerçevelerini sayarak tahmin edilir; eksik, kış stoğu için önerilen koyu 2:1 şurupla kapatılır2. 2:1 şurupta 15 kg şurubun 10 kg'ı şekerdir.
- Tek bir doğru miktar yok; hesap kovandan başlar.
- Mevcut stoğu tartarak ya da sırlı çerçeveleri sayarak bulun.
- Hedefi kendi arılığınızın kış tüketim kayıtlarından çıkarın.
- Eksik 2:1 şurupla, parçalar hâlinde ve tartarak kapatılır.
Neden tek bir rakam yok?
Bir koloninin kışın tükettiği bal, kışın kaç ay sürdüğüne, ne kadar soğuk geçtiğine, koloninin büyüklüğüne ve arı ırkına göre değişir. Kışlatma üzerine yapılmış bir derleme, kış kayıplarının parazitler ve virüslerin yanında coğrafi konum ve arı genotipiyle de ilişkili olduğunu, kışa giriş ve kıştan çıkışın çevresel, fizyolojik ve sosyal etkenlerin birlikte yönettiği bir süreç olduğunu vurgular1.
Bu nedenle Ege kıyısındaki bir arılıkla Doğu Anadolu'daki yüksek bir yayla arılığı için aynı kilogramı yazmak yanıltıcı olur. Kıyıda arılar kış ortasında bile uçabilir ve doğadan bir miktar besin bulabilir; soğuk iç bölgelerde ise koloni aylarca salkımda kalır ve tamamen depoya dayanır. Kovan içi enerji harcaması da sıcaklıkla değişir; daha sıcak hava hem uçuşta hem kovan içinde metabolizma hızını düşürerek koloninin net kazancını artırma eğilimindedir5.
Bilimsel kaynaklarımız Türkiye bölgeleri için kovan başına sabit bir kış stoğu rakamı vermiyor. Doğru yaklaşım, hedefi kendi arılığınızın verisinden çıkarmak ve mevcut stoğu ölçerek eksiği kapatmaktır. Uygulamalı besleme rehberleri de besleme kararını koloni stoklarının değerlendirilmesine bağlar2.
Hedefi kendi kayıtlarınızdan bulmak
Bölgenize özgü en güvenilir rakam, kendi kovanlarınızın kış boyunca ne kadar hafiflediğidir. Bunu ölçmek basittir: sonbahar beslemesi bittikten sonra, salkım oluşmadan hemen önce birkaç kovanı tartın; ilkbaharda ilk kontrolde, yeni nektar girmeden önce aynı kovanları yeniden tartın. Aradaki fark büyük ölçüde kışın tüketilen stoktur.
Bunu iki üç yıl, farklı güçteki kovanlarda tekrarlarsanız kendi arılığınız için bir aralık elde edersiniz. Bu aralığın üst ucunu hedef almak, beklenenden uzun ya da sert geçen kışlara karşı pay bırakır. İlkbaharda kovanda hâlâ bir miktar sırlı bal kalmış olması, kışın yetecek kadar stok bırakıldığını gösterir; ilkbaharda açlıktan sönmüş ya da stoğu tükenmek üzere olan koloniler ise hedefin yükseltilmesi gerektiğini.
Henüz kaydınız yoksa bölgenizdeki deneyimli arıcıların ve il/ilçe tarım müdürlüklerinin önerilerini başlangıç noktası alın, ama ilk yıldan itibaren kendi tartımlarınızı yapın. Kovan başına kış tüketimi hakkında genel bilgi kışlık bal stoğu sayfasında ayrıca ele alınıyor.
Mevcut stok nasıl ölçülür: tartma ve çerçeve sayma
Birinci yöntem kovanı tartmaktır. Bir el kantarını kovanın arka tutamağına takıp arka kenar yerden hafifçe kalkana kadar kaldırın ve okuyun; aynısını ön tarafta yapın. İki değerin toplamı kovanın yaklaşık ağırlığını verir. Bu ağırlıktan boş kovan ekipmanının, peteklerin, arıların ve polenin ağırlığını ayırmak gerekir. En pratik yol, aynı tip boş kovanı bir kez tartıp kayda geçirmek ve yıllar içinde tartımlarınızı karşılaştırmaktır.
İkinci yöntem çerçeve saymaktır. Kendi kullandığınız çerçeve tipinden, iki yüzü de sırlı balla dolu bir çerçeveyi ve boş bir kuru peteği birer kez tartın. Aradaki fark, sizin çerçevenizde dolu bir çerçevenin taşıdığı bal miktarıdır. Kontrolde yarım dolu çerçeveleri yarım sayarak kovandaki dolu çerçeve eşdeğerini bulun ve bu değerle çarpın.
Üçüncü ve en kaba yöntem, kovanı arkadan kaldırıp elle hissetmektir. Deneyimli arıcı için hızlı bir ön eleme sağlar, ama besleme miktarını hesaplamak için yeterince kesin değildir. Hafif gelen kovanları ayırıp onları tartmak, iş yükünü azaltır.
Eksik stok kaç kilo şuruba karşılık gelir?
Kış stoğu için koyu 2:1 şurup önerilir2. 2:1 şurupta 10 kg şekere 5 litre su katılır ve yaklaşık 15 kg şurup çıkar; bunun 10 kg'ı şekerdir. Arılar şurubu gözlere taşıyıp suyunu uçurur. Bal için kabul edilen üst nem sınırı genel olarak %20'dir6; bu koyuluğa getirilmiş 10 kg şeker, en iyi ihtimalle 12,5 kg civarında depolanmış yeme karşılık gelir.
Gerçekte bundan daha azı stokta kalır, çünkü arılar şurubu taşırken, işlerken ve buharlaştırırken bir kısmını tüketir. Bu kaybın oranını Türkiye koşulları için veren bir kaynak yok; havanın sıcaklığına, koloninin gücüne ve beslemenin hızına göre değişir. Bu yüzden şurup tek seferde hesaplanıp verilmez; parçalar hâlinde verilir ve araya tartım girer.
Aşağıdaki tablo hesabın mantığını gösterir. Rakamlar yalnızca örnektir; kendi hedefinizi ve kendi tartımlarınızı yerine koyun.
| Adım | Örnek kovan | Açıklama |
|---|---|---|
| Hedef kış stoğu | H kg | Kendi kayıtlarınızın üst ucu |
| Mevcut stok | M kg | Tartım ya da dolu çerçeve sayısı × çerçeve başı bal |
| Eksik | H − M | Sıfır ya da eksiyse besleme gerekmez |
| Örnek: eksik 6 kg | 6 kg depolanmış yem | En az 5 kg şeker gerekir (6 ÷ 1,25 ≈ 4,8) |
| Pratik karşılık | 5 kg şeker + 2,5 litre su | Yaklaşık 7,5 kg 2:1 şurup; işleme kaybı için tartıp tamamlayın |
Sonbahar şurubu ne zaman ve nasıl verilir?
Sonbaharda polenin azalması koloniyi yavrusuz, uzun ömürlü kışlık arı düzenine geçiren güçlü bir işarettir7. Kışlık arılar vücutlarında biriktirdikleri vitellogenin proteini sayesinde aylarca yaşar3. Şurubu bu geçiş tamamlanmadan, hava hâlâ arıların şurubu işleyip gözleri sırlayacağı kadar ılıkken bitirmek gerekir.
Koyu şurup büyük yemliklerle, birkaç günde bir verilir; amaç, arıların stoğu hızla depolayıp kapatmasıdır. Her partiden sonra kovanı yeniden tartın ve hedefe yaklaştığınızda durun. Gereğinden fazla şurup, yavru alanını doldurarak kışlık arı yetiştirilecek gözleri daraltabilir; fazla besleme sayfası bu riski ayrıntılı anlatıyor.
Stok yalnızca enerjidir. Sonbaharda kovan başına toplanan polen miktarı, yavru üretimi ve Varroa düzeyi, bir saha çalışmasında kış sonrası yaşamı öngören koloni ölçütleri arasında çıktı; bireysel arı düzeyinde vitellogenin ifadesi de önemli bir işaretti8. Şurubu tamamlarken polen durumunu ve Varroa kontrolünü de aynı listeye koyun.
Kışa kalan şurup ve HMF
Sonbaharda verilen şurup aylarca kovanda durur ve kış boyunca yenir. Şeker şuruplarında ısı ve asitlikle oluşan hidroksimetilfurfural (HMF) tek dozda düşük toksisite gösterir, ama süre uzadıkça etkisi güçlenir910. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi, kışlık arıların yaz arılarına göre çok uzun yaşadığını dikkate alarak 50, 90 ve 180 günlük maruziyetler için ayrı referans aralıkları hesapladı ve birkaç ay süren maruziyette arı sağlığı için endişe tanımladı10.
Bu, sonbahar şurubunun kaynatılmaması, eski ve ısınmış şurubun kullanılmaması ve hazır şurupların kaynağının bilinmesi gerektiği anlamına gelir. Şurubu taze hazırlayıp birkaç gün içinde kovana vermek, kışın 90–180 gün boyunca yenecek stoğun temiz başlamasını sağlar.
Hesap ne kadar dikkatli yapılırsa yapılsın, beklenmedik uzun bir kış stoğu erken bitirebilir. Kış sonunda kovanları arkadan kaldırarak kontrol edin; hafif gelen kovanlara sıvı şurup yerine salkımın üstüne kek koyun. Bu yedek plan, sonbahar hesabındaki küçük hataları kapatır.
Adım adım
- Son hasattan sonra her kovanı arkadan ve önden kaldırarak el kantarıyla tartın.
- Kendi çerçeve tipinizde dolu bir bal çerçevesini ve boş peteği tartıp çerçeve başı bal miktarını bulun.
- Kovandaki sırlı bal çerçevelerini sayarak mevcut stoğu tahmin edin.
- Kendi kış tüketim kayıtlarınızdan hedef stoğu belirleyin ve eksiği hesaplayın.
- Eksik kadar şeker için 2:1 şurup hazırlayın (her 10 kg şekere 5 litre su).
- Şurubu birkaç partide verin ve her partiden sonra kovanı yeniden tartın.
- Hedefe ulaşan kovanda beslemeyi bırakın; salkım oluşmadan önce bitirin.
- İlkbaharda aynı kovanları tartıp kış tüketimini kayda geçirin.
Sık yapılan hatalar
- Komşu bölgenin ya da internetteki tek bir rakamı sorgusuz uygulamak.
- Bütün şurubu tek seferde verip tartmadan bırakmak.
- Beslemeyi soğuklar başlayana kadar ertelemek.
- Şurubun suyunu da stok sayıp hesabı şişirmek.
Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.
Şurup hesaplayıcıSık sorulanlar
Bir kovana kışlık kaç kilo şurup verilir?
10 kg şekerden kaç kilo stok olur?
Kovanı tartmadan stok nasıl anlaşılır?
Sonbaharda 1:1 şurup verilebilir mi?
Kaynaklar
- Döke MA ve ark. (2015). Overwintering honey bees: biology and management. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2015.05.014 · Türkçe özet
- Honey Bee Health Coalition (2024). Honey Bee Nutrition Guide. Honey Bee Health Coalition. bağlantı · Türkçe özet
- Amdam GV, Omholt SW (2002). The regulatory anatomy of honeybee lifespan. Journal of theoretical biology. doi:10.1006/jtbi.2002.2545 · Türkçe özet
- Arrese EL, Soulages JL (2010). Insect Fat Body: Energy, Metabolism, and Regulation. Annual Review of Entomology. doi:10.1146/annurev-ento-112408-085356 · Türkçe özet
- Harrison JF, Fewell JH (2002). Environmental and genetic influences on flight metabolic rate in the honey bee, Apis mellifera. Comparative biochemistry and physiology. Part A, Molecular & integrative physiology. doi:10.1016/s1095-6433(02)00163-0 · Türkçe özet
- Tarım ve Orman Bakanlığı (2020). Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete 31107, 22.04.2020. bağlantı · Türkçe özet
- Mattıla HR, Otıs GW (2007). Dwindling pollen resources trigger the transition to broodless populations of long‐lived honeybees each autumn. Ecological Entomology. doi:10.1111/j.1365-2311.2007.00904.x · Türkçe özet
- Smart M ve ark. (2016). Linking Measures of Colony and Individual Honey Bee Health to Survival among Apiaries Exposed to Varying Agricultural Land Use. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0152685 · Türkçe özet
- Krainer S ve ark. (2016). Effect of hydroxymethylfurfural (HMF) on mortality of artificially reared honey bee larvae (Apis mellifera carnica). Ecotoxicology 25(2):320-8. doi:10.1007/s10646-015-1590-x · Türkçe özet
- EFSA CONTAM Paneli (Bodin L ve ark.) (2022). Evaluation of the risks for animal health related to the presence of hydroxymethylfurfural (HMF) in feed for honey bees. EFSA Journal 20(4):e07227. doi:10.2903/j.efsa.2022.7227 · Türkçe özet