Arıcıya cevap
Bal

Arılar neden bal yapmaz?

Güncellendi 4 dk okuma16 kaynakSaha denemelerine dayanırHazırlayan: Vetorin bilim ekibi
Kısa cevap

Arılar bal yapmıyorsa sebep çoğunlukla üç yerden birindedir: dışarıda nektar yoktur, kovanda nektarı taşıyacak yeterli tarlacı yoktur ya da gelen nektar koloninin kendi ihtiyacına harcanır. Kovana giren nektar miktarı tarlacı sayısına, mevsime ve floraya bağlıdır1. Zayıf ya da anasız koloni, ilkbaharda polen kıtlığı, Varroa ve hastalıklar, oğul, ilaçlama ve kötü hava bu dengeyi bozan başlıca etkenlerdir.

  • Bal, koloninin kendi tüketiminden artan nektardır.
  • Akım yoksa en güçlü koloni bile ballık dolduramaz.
  • Polen kıtlığı haftalar sonra azalan tarlacı olarak geri döner.
  • Varroa, oğul ve ilaçlama tarlacı kuvvetini sessizce eritir.

Bal yapmayan kovanda önce hangi soruları sormalı?

Bal, arıların nektarı toplayıp işleyerek peteğe depoladığı karbonhidrat stoğudur4. Kovana ne kadar nektar gireceği tarlacı sayısına, mevsime ve çevredeki floraya bağlıdır1. Bu yüzden boş bir ballığa bakarken sorulacak üç soru var: Dışarıda toplanacak nektar var mı? Kovanda o nektarı taşıyacak kadar tarlacı var mı? Gelen nektar kovanın kendi ihtiyacından artıyor mu?

Üçüncü soru çoğu zaman gözden kaçar. Tarlacı arılar karbonhidrat ağırlıklı bir besinle yaşar2. 30 °C civarında sıradan bir tarlacılık gününde koloninin harcadığı enerjinin yaklaşık %30'u uçuşa gider3. Bakıcı arılar da depolanan bal ve poleni yavrunun besini olan arı sütüne çevirir4. Kalabalık yavrulu alanı olan bir koloni, zayıf bir akımda getirdiği nektarın neredeyse tamamını içeride harcayabilir.

Dışarıda nektar yoksa: Akım, hava ve flora

En sık görülen neden en basit olanıdır: Bal akımı ya hiç gelmemiştir ya da çok kısa sürmüştür. Kuraklık, geç don, uzun yağışlı dönemler ya da çiçeklenmenin hava yüzünden kayması akımı daraltır. Kanada'da üç yıl izlenen kolonilerde ilkbahar polen desteğinin bal verimine etkisinin yıldan yıla değişmesi ilkbahar havasındaki farklarla örtüşüyordu5.

Sıcaklık tarlacının verimini de etkiler. Daha sıcak havada uçuş metabolizması düşer, koloninin net kazancı ve bal depolama hızı artma eğilimindedir; serin ve rüzgârlı günlerde aynı nektar daha pahalıya taşınır3.

Arılığın çevresi de değişebilir. Çevresinde daha fazla işlenmemiş doğal alan bulunan arılıklardaki kolonilerin daha iyi hayatta kaldığı ve genellikle daha fazla bal ürettiği bildirildi6. Bir zamanlar iyi akım veren bir yerde tarla açılması, mera kaybı ya da ağaçlandırma tablosu değişmişse sorun kovanda değil arazidedir.

5 gün

Tarlacılık durduğunda genç larvaların yenmeye başlaması için yetti7

Schmickl T ve ark. 2001 · Journal of comparative physiology. A, Sensory, neural, and behavioral physiology

Kovanda tarlacı yoksa: Zayıf koloni, ana arı ve oğul

Nektarı taşıyacak tarlacı kuvveti akımdan haftalar önce hazırlanır. İşçi arı yaşamının üçüncü haftası civarında tarlacılığa başlar8; buna yumurtadan erginliğe kadar geçen süre eklenince, akım başladıktan sonra bırakılan yumurtaların o akıma yetişmeyeceği anlaşılır. İlkbaharı geç ve zayıf karşılayan koloni, akım sırasında hâlâ büyümeye çalıştığı için bal yerine arı yetiştirir.

Ana arı sorunu bu gecikmenin en sık nedenidir. Yaşlanmış, düzensiz yumurtlayan ya da kaybolmuş bir ana arı, birkaç hafta içinde tarlacı açığına dönüşür. Oğul ise akım öncesinde koloniyi ikiye böler; kovanda kalan kısım yeniden toparlanana kadar akımın en verimli günleri geçer. Zamanında genişletme, ana arı hücrelerinin kontrolü ve gerektiğinde bölme bu kaybı azaltır9.

Akım yaklaşırken hâlâ birkaç arılı çerçeveden ibaret olan kolonilerden o yıl bal beklemek çoğu zaman gerçekçi değildir. Böyle kovanlarda iki seçenek kalır: Ya koloniyi akım boyunca büyümeye bırakıp hedefi sağlam bir kışlatmaya çevirirsiniz ya da sağlıklı ve ana arısı iyi olan bir koloniyle birleştirerek tek ve güçlü bir tarlacı kitlesi oluşturursunuz. Hastalık belirtisi olan bir koloniyi birleştirmeyin; sorunu sağlam kovana da taşırsınız.

Polen kıtlığı bal verimini neden düşürür?

Polen balın hammaddesi değildir ama balı toplayacak arının hammaddesidir. Bir deneyde tarlacılığın 5 gün boyunca durdurulması, 3 günlükten genç larvaların işçiler tarafından yenmesine ve daha yaşlı larvaların erken kapatılmasına yol açtı; depolanan polen azaldıkça larvalar daha erken kapatıldı7. Koloni protein sıkıntısında yavru sayısını hızla düşürerek kendini korur, ama bu birkaç hafta sonra eksik bir tarlacı kuşağı demektir.

Tarım alanlarında yürütülen bir saha çalışmasında ilkbaharda polen hasadındaki düşüş önce yavru üretimini azalttı, sonra ergin nüfusu küçülttü ve kış öncesi bal stoklarını düşürdü10. Laboratuvarda yalnızca şeker şurubuyla beslenen işçilerde vücut proteini daha düşük, hipofaringeal bezler (genç arının başında arı sütü üreten bezler) daha küçük bulundu11. Yani polensiz bir bahar, bal sezonunda az ve zayıf tarlacı olarak geri döner.

Türkiye'den bir kışlama denemesinde sonbaharda polenle beslenen koloniler arılı çerçeve sayısı, yavrulu alan ve polen depolama alanında arı keki, bal ve şurupla beslenen gruplardan anlamlı biçimde üstün çıktı; grup başına 6 koloni vardı ve kışlama yeteneğinde fark görülmedi12.

Varroa, hastalık ve ilaçlama

Beslenme ile hastalık arasında birbirini besleyen bir döngü vardır: Zayıf beslenme virüs ve mantar hastalıklarının etkisini artırır, parazit ve patojenler de arının beslenme fizyolojisini bozar13. Laboratuvar ve küçük kovan denemelerinde kaliteli polen diyetleri virüs bulaşmış arılarda ölümü azaltabildi; polen açlığı ile virüs bir araya geldiğinde arıların kovanı terk etme davranışı arttı14.

Varroa yükü yüksek bir koloni dışarıdan kalabalık görünebilir ama kısa ömürlü arılarla çalışır. Sonbaharda ölçülen Varroa düzeyi, kolonilerin kışı atlatmasını öngören ölçütler arasındaydı6. Arılarda kanat bozukluğu, düzensiz yavru, kovan önünde sürünen arılar görürseniz Varroa sayımı yapın, şüpheli durumlarda il ya da ilçe tarım müdürlüğüne başvurun.

İlaçlama da tarlacıyı tarlada eritebilir. Bir laboratuvar denemesinde kısıtlı ya da düşük şekerli nektar ile sahada karşılaşılabilecek dozda iki neonikotinoidin bir arada olması arıların hayatta kalmasını yaklaşık %50 düşürdü15. Kurak ve kıt bir dönemde ilaçlı bir tarlanın yakınındaki koloni bu iki stresi aynı anda yaşar.

Belirtiye göre olası nedenler

Aşağıdaki tablo, sahada en sık karşılaşılan tabloları olası nedenleriyle eşleştiriyor. Birden fazla neden aynı anda çalışabilir; bu yüzden tek bir belirtiye bakıp karar vermek yerine kovanı bütün olarak değerlendirin.

GördüğünüzOlası nedenYapılacak iş
Bütün kovanlarda ballık boşAkım yok ya da kısa, hava kötüFloradaki değişimi ve yılın havasını değerlendirin, gerekirse arılık yeri değiştirin
Tek tük kovanlarda ballık boşAna arı sorunu, zayıf koloni, oğulYumurtlama düzenini ve ana arı hücrelerini kontrol edin
Yavru çok ama bal yokAkım sırasında koloni hâlâ büyüyorGelecek yıl ilkbahar gelişimini daha erken başlatın
Kapalı yavruda boşluklar, az polenPolen kıtlığı, protein stresiPolen girişini izleyin, kıtlıkta protein desteği verin
Kanadı bozuk, sürünen arılarVarroa ve virüs yüküVarroa sayımı ve ruhsatlı ürünle mücadele
Kovan önünde ani toplu ölümZehirlenme şüphesiÖrnek alın, il ya da ilçe tarım müdürlüğüne bildirin

Kovan içindeki düzen: Yer, zamanlama ve yağma

Bazen nektar da tarlacı da vardır ama ballık yine dolmaz. Ballık geç verilmişse arılar nektarı kuluçka bölümüne yığar ve ana arının yumurtlayacağı yeri daraltır; bu da hem oğul isteğini artırır hem de nüfusu düşürür. Ballık çok erken ve çok geniş verilirse zayıf koloni ısıyı koruyamaz. Ballığı, alt kattaki çerçeveler dolmaya başladığında vermek pratik bir ölçüdür9.

Akım bitiminde ya da kıtlıkta güçlü koloniler zayıf olanları yağmalayabilir. Yağmalanan kovan hem balını hem arısını kaybeder. Uçuş deliğini koloninin gücüne göre daraltmak, kovanı uzun süre açık bırakmamak ve şurubu akşam vermek yağma riskini düşürür. Akımda ve ballık takılıyken şurup verilmez; hem bala şeker geçer hem de ürün bal sayılmaz16.

Sık yapılan hatalar

  • Bal yapmayan kovanı hemen şurupla zorlamak; ballık takılıyken şurup bala geçer16.
  • Akım başladıktan sonra teşvik beslemesine girişmek.
  • Kalabalık görünüşe güvenip Varroa sayımını atlamak6.
  • Ballığı geç verip kuluçka bölümünü nektarla tıkatmak.

Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.

Şurup hesaplayıcı

Sık sorulanlar

Arılar çalışıyor ama ballık neden boş?
Gelen nektar büyük olasılıkla koloninin kendi tüketimine gidiyor. Kalabalık yavrulu alan ve uçuş için harcanan enerji, zayıf bir akımda nektarın neredeyse tamamını tüketebilir3.
Bal yapmayan kovana şurup vermek çözüm mü?
Şurup koloniyi açlıktan korur ama bal yaptırmaz. Ballık takılıyken ve akım sırasında şurup verilirse bala şeker geçer; şurupla elde edilen ürün bal olarak satılamaz16.
Ana arıyı değiştirmek bal verimini artırır mı?
Ana arı yaşlıysa ya da düzensiz yumurtluyorsa, akımdan yeterince önce yapılan değişim sonraki akımda tarlacı kuvvetini artırabilir. Akımın ortasında yapılan değişim ise o akıma yetişmez8.
İlaçlama arıların bal yapmasını etkiler mi?
Etkileyebilir. Laboratuvarda düşük şekerli nektar ile sahada karşılaşılabilecek dozda neonikotinoid bir araya geldiğinde arıların hayatta kalması yaklaşık %50 düştü15. Toplu ölüm görürseniz örnek alıp tarım müdürlüğüne bildirin.

Kaynaklar

  1. Özmen Özbakır G., Alişiroğlu D. G. (2019). Bal Arılarında Beslenme Fizyolojisi ve Metabolizması. Hayvansal Üretim 60(1):67. doi:10.29185/hayuretim.523081 · Türkçe özet
  2. Paoli PP ve ark. (2014). Nutritional balance of essential amino acids and carbohydrates of the adult worker honeybee depends on age. Amino acids. doi:10.1007/s00726-014-1706-2 · Türkçe özet
  3. Harrison JF, Fewell JH (2002). Environmental and genetic influences on flight metabolic rate in the honey bee, Apis mellifera. Comparative biochemistry and physiology. Part A, Molecular & integrative physiology. doi:10.1016/s1095-6433(02)00163-0 · Türkçe özet
  4. Wright GA ve ark. (2018). Nutritional Physiology and Ecology of Honey Bees. Annual review of entomology. doi:10.1146/annurev-ento-020117-043423 · Türkçe özet
  5. Mattila HR, Otis GW (2006). Influence of pollen diet in spring on development of honey bee (Hymenoptera: Apidae) colonies. Journal of economic entomology. doi:10.1603/0022-0493-99.3.604 · Türkçe özet
  6. Smart M ve ark. (2016). Linking Measures of Colony and Individual Honey Bee Health to Survival among Apiaries Exposed to Varying Agricultural Land Use. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0152685 · Türkçe özet
  7. Schmickl T, Crailsheim K (2001). Cannibalism and early capping: strategy of honeybee colonies in times of experimental pollen shortages. Journal of comparative physiology. A, Sensory, neural, and behavioral physiology. doi:10.1007/s003590100226 · Türkçe özet
  8. Nelson CM ve ark. (2007). The gene vitellogenin has multiple coordinating effects on social organization. PLoS biology. doi:10.1371/journal.pbio.0050062 · Türkçe özet
  9. Korkmaz A. (2015). Anlaşılabilir Arıcılık. Samsun Tarım ve Orman İl Müdürlüğü yayını. bağlantı · Türkçe özet
  10. Requier F ve ark. (2016). The carry‐over effects of pollen shortage decrease the survival of honeybee colonies in farmlands. Journal of Applied Ecology. doi:10.1111/1365-2664.12836 · Türkçe özet
  11. DeGrandi-Hoffman G ve ark. (2010). The effect of diet on protein concentration, hypopharyngeal gland development and virus load in worker honey bees (Apis mellifera L.). Journal of insect physiology. doi:10.1016/j.jinsphys.2010.03.017 · Türkçe özet
  12. Kösoğlu M. ve ark. (2019). Bal Arılarında Kışlama Öncesi Farklı Beslemenin Koloni Gelişimine Etkileri. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 29(2):85. doi:10.18615/anadolu.660232 · Türkçe özet
  13. Dolezal AG, Toth AL (2018). Feedbacks between nutrition and disease in honey bee health. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2018.02.006 · Türkçe özet
  14. Dolezal AG ve ark. (2019). Interacting stressors matter: diet quality and virus infection in honeybee health. Royal Society open science. doi:10.1098/rsos.181803 · Türkçe özet
  15. Tosi S ve ark. (2017). Neonicotinoid pesticides and nutritional stress synergistically reduce survival in honey bees. Proceedings. Biological sciences. doi:10.1098/rspb.2017.1711 · Türkçe özet
  16. Tarım ve Orman Bakanlığı (2020). Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete 31107, 22.04.2020. bağlantı · Türkçe özet

Sıradaki soru