Arıyı şurupla beslemek tek başına balı sahte yapmaz; belirleyici olan şurubun ne zaman verildiğidir. Kıtlıkta, hasattan sonra ve ballık takılı değilken verilen şurup koloninin kendi stoğu olarak tüketilir. Bal akımında ya da ballık takılıyken verilen şurup ise ballığa taşınıp bala karışabilir. Bal Tebliği'ne göre bala başka madde eklenemez ve arıların şurupla beslenmesiyle elde edilen ürün bal olarak satılamaz1.
- Şurupla beslemek ile bala şurup karıştırmak farklı şeylerdir.
- Akımda ve ballık takılıyken şurup verilmez.
- Sonbahar beslemesi hasattan sonra, ballıklar alındıktan sonra yapılır.
- AB'ye ithal 320 bal örneğinin %46'sı şurup katkısı şüphesi taşıdı.
Şurupla beslemek ile bala şurup karışması aynı şey mi?
Hayır, ve bu ayrım bütün tartışmanın düğüm noktasıdır. Arıcılıkta şurup, doğada nektar bulunmadığında koloniyi ayakta tutmak ya da ilkbaharda gelişimi desteklemek için verilir. Bu şurup koloninin kendi yakıtı olarak tüketilir ve arıcının satacağı balla hiçbir ilişkisi yoktur. Kışlık stoğu tamamlanan bir kovan, ilkbaharda o stoğun büyük kısmını yavru yetiştirmeye ve ısınmaya harcar.
Sorun, şurubun yanlış zamanda verilmesiyle başlar. Arılar nektarı toplayıp işleyerek peteğe bal olarak depolar3; kovana giren şurup da arı için bir karbonhidrat kaynağıdır ve ballıkta depolanabilir. Bal akımında ya da ballık takılıyken verilen şurup, bu yüzden hasat edilen balın içine girer. Avrupa Komisyonu'nun raporu da ana nektar akımında yapılan şurup beslemesini, bala dolaylı şeker geçişinin bir yolu olarak tanımlar4.
Riskli bir ara yol daha vardır: kış stoğu. Sonbaharda verilen şurup kuluçka bölümündeki çerçevelere depolanır ve kış boyunca büyük ölçüde tüketilir. Ancak ilkbaharda bu çerçevelerin bir kısmında şurup kökenli stok kalmış olabilir. Arıcı çerçeve düzenlerken bu çerçeveleri ballığa çıkarırsa, sonbaharın şekeri yazın balına karışır. Bu yüzden kış stoğu çerçevelerini işaretlemek ve kuluçka bölümünde tutmak, besleme takvimi kadar önemlidir.
Kısacası şekerle beslenmiş bir koloniden alınan bal sahte değildir; şeker şurubunun hasat edilen bala karışmasına izin veren uygulama ise ürünü bal olmaktan çıkarır.
Bal Tebliği ne diyor?
Türkiye'de balın tanımı ve kalite kriterleri Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'nde (Tebliğ No: 2020/7) yer alır. Tebliğe göre bala başka madde eklenemez ve arıların şurupla beslenmesiyle elde edilen ürün bal olarak satılamaz1.
Tebliğde balın kalitesine ilişkin sınırlar da tanımlanmıştır: Nem genel olarak en fazla %20, HMF (ısı ve bekleme ile oluşan hidroksimetilfurfural) en fazla 40 mg/kg, diastaz sayısı en az 8 olmalıdır1. Bu kriterler balın nasıl işlendiği ve saklandığı hakkında bilgi verir; arıcı açısından en önemli kural ise bala, doğrudan ya da arı aracılığıyla, şurup karışmamasıdır.
Yani yasa, arıyı beslemeyi yasaklamaz. Yasakladığı şey, beslemede kullanılan şekerin bal olarak pazara çıkmasıdır. Arıcı için bu, beslemenin takvimini bal hasadının takviminden ayırmak demektir. Kural, birkaç kovanlık hobi arıcısı için de yüz kovanlık işletme için de aynıdır.
AB'ye ithal edilen 320 bal örneğinde şeker şurubu katkısı şüphesi4
Avrupa Komisyonu 2023 · European Commission, Knowledge for PolicySahte bal sorunu ne kadar yaygın?
Avrupa Komisyonu'nun 2021-2022 döneminde yürüttüğü koordineli eylemde AB'ye ithal edilen 320 bal örneğinin %46'sı yabancı şeker şurubu eklenmiş olma şüphesi taşıdı4. Bu sonuç ithal bal örneklerine aittir; Türkiye'deki üretimin ya da herhangi bir ülkenin bütün balının oranı olarak okunmamalıdır. Raporun dili de dikkatlidir: Örnekler için kullanılan ifade şüphedir, yani her şüpheli örnek tek başına kanıtlanmış bir hile anlamına gelmez4.
Yine de rakam önemli bir şeyi gösteriyor: Bala şeker karışması, yalnızca doğrudan katkı yoluyla değil, yanlış zamanda yapılan arı beslemesiyle de gerçekleşebilecek kadar yaygın bir risk olarak görülüyor4. Dürüst üretim yapan arıcının kendini korumasının yolu, besleme ve hasat kayıtlarını düzenli tutmaktır. Kayıt tutma, iyi arıcılık uygulamalarının da temel parçalarındandır5.
Hangi durumda şurup bala geçer?
Aşağıdaki tablo sık karşılaşılan besleme durumlarını, şurubun bala karışma riskine göre sıralıyor. Riskin yüksek olduğu durumlarda yapılacak iş çoğu zaman basittir: ballığı ya şurup verilmeden önce takın ya da şurup bittikten ve tüketildikten sonra.
| Durum | Bala geçme riski | Ne yapmalı |
|---|---|---|
| Hasattan sonra, ballıklar alınmışken sonbahar beslemesi | Düşük | 2:1 şurupla kış stoğunu tamamlayın |
| Erken ilkbahar teşvik beslemesi, ballık yok | Düşük | 1:1 şurubu akımdan önce kesin |
| Ballık takılıyken teşvik beslemesi | Yüksek | Şurup verecekseniz ballığı almayı bekletin |
| Bal akımı sırasında şurup | Yüksek | Akımda şurup vermeyin |
| Şuruplu kış çerçevelerini ilkbaharda ballığa taşımak | Yüksek | Kış stoğu çerçevelerini işaretleyin, ballığa çıkarmayın |
| Akım ortasında ani kıtlık ve açlık | Yüksek | Ballığı alıp kısa süreli besleyin, ballığı şurup tükenince geri verin |
Doğru takvim: Şurup ne zaman verilir, ne zaman kesilir?
Sonbahar beslemesi bal hasadından sonra yapılır. Ballıklar alınır, kuluçka bölümündeki stok kontrol edilir ve eksik kalan kısım 2:1 şurupla tamamlanır6. Bu şurup koloninin kış boyunca yakacağı yakıttır ve hiçbir zaman hasat edilecek bala karışmaz.
İlkbaharda verilen 1:1 şurup gelişimi teşvik etmek içindir6. Bu besleme ballık takılmadan önce yapılır ve doğada nektar akmaya başladığında kesilir. Akımın ilk günlerinde kovanda tüketilmemiş şurup kalmışsa ballığı birkaç gün geciktirmek, şurubun yukarı taşınmasını engeller.
Şurubun nasıl hazırlandığı da önemlidir. Isıtılmış ya da uzun süre bekletilmiş şurupta HMF oluşabilir ve HMF arı için zehirli olabilir; laboratuvar çalışmaları bu bileşiğin oluşumunu ve arıdaki etkisini ölçmüştür7. Bu yüzden şurup kaynatılmaz; şeker ılık suda eritilir ve kısa sürede tüketilecek kadar hazırlanır.
Yaz ortasında beklenmedik bir kıtlık da olabilir: Akım erken biter, kuraklık bastırır ve kuluçka bölümündeki stok hızla erir. Bu durumda koloniyi aç bırakmak doğru değildir, ama ballık üzerindeyken şurup vermek de bala karışma riskini doğurur. Çözüm, önce dolu ya da yarı dolu ballıkları almak, sonra kısa süreli ve ölçülü beslemedir. Ballık kovana ancak şurup tükendikten ve yeni bir akım başladıktan sonra geri döner.
Bala bakarak şurup karıştığı anlaşılır mı?
Gözle anlaşılmaz. Renk, koku, kıvam ya da balın donup donmaması, şurup karışıp karışmadığını güvenilir biçimde göstermez. Avrupa Komisyonu'nun koordineli eyleminde de şüpheli örnekler laboratuvar analizleriyle belirlendi4. Pazarda sıkça duyulan "donan bal sahtedir" ya da "donmayan bal gerçektir" türü kestirmeler bu yüzden yanıltıcıdır.
Arıcının elindeki en sağlam belge, kendi uygulamasıdır. Hangi tarihte hangi kovana ne kadar şurup verildiği, ballıkların ne zaman takılıp alındığı ve hasadın tarihi defterde yazılıysa, bal hakkında soru sorulduğunda cevap hazırdır. Satışa çıkan balın Tebliğdeki kriterlere uygunluğu ise akredite bir laboratuvarda yaptırılacak analizle belgelenebilir1.
Şurup baldan neden farklı bir besindir?
Şeker şurubu arıya enerji verir ama balın yerini tam olarak tutmaz. Balda bulunan bazı bileşenlerin, özellikle polen kabuğundan gelen p-kumarik asidin, arının zehir arındırma genlerini ve bazı antimikrobiyal peptit genlerini harekete geçirdiği gösterildi2. Aynı çalışmada sakaroz diyetine p-kumarik asit eklenmesi, kovan içinde kullanılan bir akarisitin (kumafos) orta bağırsakta parçalanmasını yaklaşık %60 artırdı2.
Bal, sakaroz ve yüksek fruktozlu mısır şurubuyla beslenen arılarda gen ifadesinin farklılaştığını gösteren çalışmalar da var8. Sakaroz ve yüksek fruktozlu mısır şurubunu koloni verimliliği açısından karşılaştıran araştırmalar da yapıldı9. Pratik sonuç şu: Mümkünse koloniyi kışa kendi balının bir kısmıyla sokmak, şurubu ise eksik kalan stoğu tamamlamak için kullanmak daha dengeli bir yoldur.
Sık yapılan hatalar
Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.
Şurup hesaplayıcıSık sorulanlar
Arısını şurupla besleyen arıcının balı sahte midir?
Bal akımında arıya şurup verilir mi?
Sonbahar beslemesi ne zaman yapılmalı?
Şurup kaynatılarak hazırlanabilir mi?
Kaynaklar
- Tarım ve Orman Bakanlığı (2020). Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete 31107, 22.04.2020. bağlantı · Türkçe özet
- Mao W ve ark. (2013). Honey constituents up-regulate detoxification and immunity genes in the western honey bee Apis mellifera. Proceedings of the National Academy of Sciences. doi:10.1073/pnas.1303884110 · Türkçe özet
- Wright GA ve ark. (2018). Nutritional Physiology and Ecology of Honey Bees. Annual review of entomology. doi:10.1146/annurev-ento-020117-043423 · Türkçe özet
- Avrupa Komisyonu (2023). From the hives: EU coordinated action to deter certain fraudulent practices in the honey sector (2021-2022). European Commission, Knowledge for Policy. bağlantı · Türkçe özet
- FAO ve Apimondia (2021). Good beekeeping practices for sustainable apiculture. FAO Animal Production and Health Guidelines No. 25, Roma. bağlantı · Türkçe özet
- Honey Bee Health Coalition (2024). Honey Bee Nutrition Guide. Honey Bee Health Coalition. bağlantı · Türkçe özet
- LeBlanc BW ve ark. (2009). Formation of hydroxymethylfurfural in domestic high-fructose corn syrup and its toxicity to the honey bee (Apis mellifera). Journal of agricultural and food chemistry. doi:10.1021/jf9014526 · Türkçe özet
- Wheeler MM, Robinson GE (2014). Diet-dependent gene expression in honey bees: honey vs. sucrose or high fructose corn syrup. Scientific Reports. doi:10.1038/srep05726 · Türkçe özet
- Sammataro D, Weiss M (2013). Comparison of Productivity of Colonies of Honey Bees,Apis mellifera, Supplemented with Sucrose or High Fructose Corn Syrup. Journal of Insect Science. doi:10.1673/031.013.1901 · Türkçe özet