Arıya bal verilebilir, ama yalnızca kendi arılığınızdaki sağlıklı kovanlardan gelen bal. Bal, şurupta bulunmayan ve arının zehir giderme genlerini etkileyen bileşenler içerir1. Market balı ya da başka arılıktan alınmış bal ise Amerikan yavru çürüklüğü sporları taşıyabilir; bir saha denemesinde sporlu bal verilen kolonilerde arılardaki spor yükü, hastalıklı petek verilenlere benzer düzeye çıktı2. En güvenli yol, sağlıklı kovandan sırlı ballı çerçeve aktarmaktır; bal ısıtılmaz.
- Yalnız kendi sağlıklı kovanlarınızın balını kullanın.
- Yabancı bal yavru çürüklüğü sporlarını taşıyabilir.
- Bal ısıtılmaz; ısı HMF oluşturur.
- En iyi yöntem sırlı ballı çerçeve aktarmaktır.
Bal neden arının en doğal yemidir?
Kovanın kendi balı, arıların nektarı toplayıp suyunu uçurarak ve enzimlerle işleyerek hazırladığı bir depodur. Arının enerjisini sağlayan glikoz ve fruktoz balda hazır hâlde bulunur3. Bal ayrıca şurupta olmayan küçük bileşenler taşır.
Mao ve arkadaşları, balda bulunan ve aslında büyük ölçüde polenden ve propolisten gelen p-kumarik asit, pinosembrin gibi bileşenlerin arının zehir giderme genlerini harekete geçirdiğini gösterdi. Sakarozlu bir diyete p-kumarik asit eklendiğinde, kovan içinde kullanılan bir akarisitin orta bağırsakta parçalanması yaklaşık %60 arttı1. Wheeler ve Robinson da balla, sakarozla ya da yüksek fruktozlu mısır şurubuyla beslenen arılarda gen ifadesinin diyete göre farklılaştığını inceledi4.
Bu bulgular, kışa girerken kovanda bir miktar kendi balının bırakılmasını destekler. Ancak koloni düzeyindeki sonuçlar her zaman bu kadar belirgin değildir: Türkiye'de kışlama öncesi bal, şeker şurubu, ticari arı keki ve polen verilen gruplar karşılaştırıldığında (grup başına 6 koloni), kışlama yeteneğinde gruplar arasında fark bulunmadı; gelişimde öne çıkan grup polen grubuydu5.
Yabancı bal ve Amerikan yavru çürüklüğü
Amerikan yavru çürüklüğü (AYÇ), Paenibacillus larvae adlı spor oluşturan bir bakterinin neden olduğu, larvayı öldüren bir yavru hastalığıdır. Bakterinin sporları dayanıklıdır ve balla birlikte kovandan kovana taşınabilir. Görünüşte sağlıklı bir koloninin balı da spor taşıyabilir; hastalık belirtisi göstermeyen kovanlar arıcının gözünden kaçabilir.
İsveç'te yapılan bir saha denemesinde beşer koloniye ya AYÇ sporlu ballı petek ya da bu hastalıktan ölmüş 100 larva içeren petek verildi. Ölü larva verilen kolonilerde ergin arılardaki spor yükü hemen yükseldi. Sporlu bal verilen kolonilerde spor yükü benzer düzeye çıktı, ama gecikmeyle: arılar balı sezon sonunda kullanmaya başladığında. Kış boyunca ergin arılarda spor birikti ve bu birikim ilkbaharda enfeksiyon riskini artırabilir2.
Araştırmacılar sporlu balın çevresel bir spor deposu işlevi gördüğünü ve hastalıklı bir koloni oluşturmak için balda, hastalıklı yavrudakinden daha az spora ihtiyaç olabileceğini belirtti2. Bu yüzden market balı, ithal bal, kaynağını bilmediğiniz bir arıcının balı ya da hastalık şüphesi olan kovandan alınmış bal arıya verilmez. Market balının insan için güvenli olması, arı için de güvenli olduğu anlamına gelmez.
Bal Tebliği'ne göre satılan balda genel HMF üst sınırı6
Tarım ve Orman Bakanlığı 2020 · Resmî Gazete 31107, 22.04.2020Isıtılmış, eski ve kristalleşmiş bal
Kristalleşmiş balı inceltmek için ısıtmak yaygın bir hatadır. Şekerler ısıyla hidroksimetilfurfural (HMF) oluşturur; asitlik bu tepkimeyi hızlandırır ve bal doğal olarak asidik bir üründür7. Kafes denemelerinde HMF dozu arttıkça arı ölümleri arttı8. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi de HMF'nin aylar süren maruziyette, özellikle uzun yaşayan kışlık arılarda endişe oluşturduğunu belirtti9.
Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği satışa sunulan balda HMF'yi genel olarak en fazla 40 mg/kg ile sınırlar6. Uzun süre sıcakta beklemiş ya da ısıtılmış bal bu değerin üstüne çıkabilir. Arıya vereceğiniz balı ısıtmayın; kristalleşmiş balı ılık suyla, kaynatmadan inceltmek ya da petekli hâliyle vermek daha doğrudur.
Kristalleşmiş balı arılar suyla yumuşatarak kullanabilir. Kışın kovanda su bulmak zor olduğu için, yoğun kristalleşmiş bal stoğu soğuk dönemde arının işini zorlaştırabilir.
Arıya bal vermenin en güvenli yolu: ballı çerçeve aktarma
Kendi arılığınızda stoğu bol, sağlıklı bir kovan varsa, ondan sırlı ballı bir çerçeve alıp aç kovana vermek en pratik ve en güvenli bal beslemesidir. Bal sırlı olduğu için nem çekmez, ekşimez ve arıların ihtiyaç duydukça açıp tüketeceği bir depo olarak kalır. Ballı çerçeve salkımın hemen yanına konur.
Bu yöntem de hastalık açısından sıfır risk değildir. Çerçeveyi alacağınız kovanda yavru çürüklüğü belirtisi olmadığından emin olun: delik deşik, içe çökmüş sırlar, kahverengi ve kibrit çöpüne yapışıp uzayan larva kalıntısı ya da kötü koku görürseniz o kovandan hiçbir şey aktarmayın ve il ya da ilçe tarım müdürlüğüne başvurun. Hastalık şüphesi olan kovanlar resmî kontrol altında ele alınır.
Hasat sırasında ayırdığınız ballı çerçeveleri kışa saklayacaksanız kuru, serin, güve ve fareden korunan bir yerde tutun. Sonbaharda veya kış sonunda stoğu azalan kovanlara bu çerçeveleri vermek, şurup hazırlamaktan daha az iş çıkarır.
Açık bal beslemesi ve yağma
Balı kovanların önüne açık kaplarda koymak, arılığın arılarını ve çevredeki başka arılıkların arılarını aynı kaba toplar. Bu hem yağmayı başlatır hem de hastalıkların kovandan kovana taşınması için ideal bir ortam hazırlar. Bal kokusu şurup kokusundan çok daha çekicidir; açıkta bırakılan birkaç kaşık bal bile yağma başlatabilir.
Bal verilecekse kovanın içinde, çerçeve ya da çıta üstü yemlikle ve akşamüstü verilmelidir. Dökülen bal hemen temizlenmeli, zayıf kovanların giriş deliği daraltılmalıdır. Hasattan sonra süzme kaplarını ve sızdıran ballıkları arıların ulaşabileceği yerde bırakmamak da aynı nedenle önemlidir; arılığın ortasında unutulan bir süzgeç, istemeden yapılmış bir açık bal beslemesidir.
Şuruba ya da keke bal katmak
Bazı arıcılar şurubu ya da keki arılar için daha çekici yapmak amacıyla içine bir miktar bal katar. Bu uygulamanın riski, katılan balın kaynağıyla aynıdır: kendi sağlıklı kovanınızdan gelen bal düşük risk taşır, yabancı bal ise karışımın tamamını spor taşıyıcısına çevirebilir2. Bir bidon şuruba katılan tek bir kavanoz sporlu bal, o bidondan beslenen bütün kovanlara ulaşır.
Balın şurup alımını ya da koloni gelişimini artırdığını gösteren bir karşılaştırma kaynak listemizde yok. Arılar taze hazırlanmış sofra şekeri şurubunu genellikle sorunsuz alır; alım sorunu varsa nedeni çoğu zaman hava, yemliğin yeri ya da şurubun tazeliğidir. Bu yüzden şuruba bal katmanın bir gereği yoktur.
Bal katılmış şurubun ayrıca ısıtılmaması gerekir. Asidik yapıdaki bal ve şeker birlikte ısıtıldığında HMF oluşumu hızlanır7. Kekte bal kullanacaksanız hamur soğuk yoğrulur ve yalnız kendi kovanlarınızın balı kullanılır.
Son olarak şunu hatırlatalım: ballık takılı kovana verilen bal, şurup gibi tekrar ballığa taşınabilir. Kendi balınız bile olsa, hasat edeceğiniz ballığın kalitesini korumak için bal beslemesini ballık dönemi dışında yapın.
Hangi bal verilebilir? Hızlı karar tablosu
Aşağıdaki tablo farklı bal kaynaklarının arı beslemesindeki riskini özetliyor. Ortak kural basittir: kaynağını ve sağlık durumunu bilmediğiniz balı kovana sokmayın210.
| Bal kaynağı | Risk | Öneri |
|---|---|---|
| Kendi sağlıklı kovanınızdan sırlı çerçeve | Düşük | En iyi seçenek; salkımın yanına verin |
| Kendi arılığınızdan süzülmüş bal | Düşük-orta | Isıtmadan, kovan içinde verin |
| Başka arılıktan bal | Yüksek | Verilmez; hastalık sporu taşıyabilir |
| Market ya da ithal bal | Yüksek | Verilmez; kaynağı ve spor durumu bilinmez |
| Isıtılmış ya da yıllanmış bal | Orta-yüksek | HMF artmış olabilir; verilmez |
| Hastalık şüpheli kovanın balı | Çok yüksek | Kesinlikle verilmez; resmî kontrol |
Sık yapılan hatalar
- Market balını ya da başka arılığın balını arıya vermek.
- Kristalleşmiş balı ocakta ısıtarak inceltmek.
- Balı kovanların önünde açık kapta bırakmak.
- Hastalık şüphesi olan kovandan ballı çerçeve aktarmak.
Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.
Şurup hesaplayıcıSık sorulanlar
Arıya market balı verilir mi?
Bal mı daha iyi, şurup mu?
Kristalleşmiş bal arıya nasıl verilir?
Hasat edilen balı geri vermek mantıklı mı?
Kaynaklar
- Mao W ve ark. (2013). Honey constituents up-regulate detoxification and immunity genes in the western honey bee Apis mellifera. Proceedings of the National Academy of Sciences. doi:10.1073/pnas.1303884110 · Türkçe özet
- Lindström A, Korpela S, Fries I (2008). The distribution of Paenibacillus larvae spores in adult bees and honey and larval mortality, following the addition of American foulbrood diseased brood or spore-contaminated honey in honey bee (Apis mellifera) colonies. Journal of invertebrate pathology 99(1):82-6. doi:10.1016/j.jip.2008.06.010 · Türkçe özet
- Özmen Özbakır G., Alişiroğlu D. G. (2019). Bal Arılarında Beslenme Fizyolojisi ve Metabolizması. Hayvansal Üretim 60(1):67. doi:10.29185/hayuretim.523081 · Türkçe özet
- Wheeler MM, Robinson GE (2014). Diet-dependent gene expression in honey bees: honey vs. sucrose or high fructose corn syrup. Scientific Reports. doi:10.1038/srep05726 · Türkçe özet
- Kösoğlu M. ve ark. (2019). Bal Arılarında Kışlama Öncesi Farklı Beslemenin Koloni Gelişimine Etkileri. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 29(2):85. doi:10.18615/anadolu.660232 · Türkçe özet
- Tarım ve Orman Bakanlığı (2020). Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete 31107, 22.04.2020. bağlantı · Türkçe özet
- Krainer S ve ark. (2016). Effect of hydroxymethylfurfural (HMF) on mortality of artificially reared honey bee larvae (Apis mellifera carnica). Ecotoxicology 25(2):320-8. doi:10.1007/s10646-015-1590-x · Türkçe özet
- LeBlanc BW ve ark. (2009). Formation of hydroxymethylfurfural in domestic high-fructose corn syrup and its toxicity to the honey bee (Apis mellifera). Journal of agricultural and food chemistry. doi:10.1021/jf9014526 · Türkçe özet
- EFSA CONTAM Paneli (Bodin L ve ark.) (2022). Evaluation of the risks for animal health related to the presence of hydroxymethylfurfural (HMF) in feed for honey bees. EFSA Journal 20(4):e07227. doi:10.2903/j.efsa.2022.7227 · Türkçe özet
- FAO ve Apimondia (2021). Good beekeeping practices for sustainable apiculture. FAO Animal Production and Health Guidelines No. 25, Roma. bağlantı · Türkçe özet