Arıcıya cevap
Protein

Arılar için polen çeşitliliği neden önemli?

Güncellendi 5 dk okuma14 kaynakLaboratuvar ve kafes çalışmalarına dayanırHazırlayan: Vetorin bilim ekibi
Kısa cevap

Polenler birbirinin yerini tutmaz: bitki türüne göre protein içeriği yaklaşık yüzde 2,5 ile yüzde 61 arasında değişir1. Fransa'daki kafes deneyinde çok çiçekli polen diyeti, tek çiçekli ve proteince daha zengin diyetlere göre bile arının bağışıklık göstergelerini daha çok artırdı2. Nosema ile enfekte arılar da karışık polenle, en zengin tek kaynak dışındaki tek çiçekli polenlere göre daha uzun yaşadı3. Arılık çevresindeki çiçek çeşitliliği bu yüzden besleme kadar önemlidir.

  • Polenin protein içeriği bitkiye göre yüzde 2,5 ile 61 arasında değişir.
  • Protein miktarını artırmak bağışıklığı artırmadı; çeşitlilik artırdı.
  • Karışık polen, enfekte arılarda yaşam süresiyle ilişkili bulundu.
  • Polen bandındaki renk çeşitliliği, çevredeki çiçek çeşitliliğinin aynasıdır.

Her polen aynı değil

Arıcı gözüyle polen polendir; arı gözüyle her bitkinin poleni ayrı bir besindir. Polenin protein içeriği bitki türüne göre yaklaşık yüzde 2,5 ile yüzde 61 arasında değişir1. Aynı sayıda polen yükü, hangi çiçekten geldiğine göre kat kat farklı protein taşıyabilir.

Fark proteinle de bitmez. Kafes ve küçük kovan deneylerinde yüksek kaliteli polenlerin daha fazla demir ve kalsiyum içerdiği ölçüldü4. Omega-3 yağ asidi eksikliği arıların öğrenmesini belirgin biçimde bozdu; aynı çalışmada incelenen polenler, pek çok arılıkta erişilen kaynakların omega-6 ağırlıklı polenlere kaydığını düşündürdü5. Polenle gelen bir sterol olan 24-metilenkolesterol diyete eklendiğinde kafes arılarının yaşama oranı, baş proteini ve karın yağ içeriği arttı6. Tek bir bitkinin bütün bu ihtiyaçları dengeli biçimde karşılaması beklenmez.

Arılar bu farklara karşı çaresiz değildir. Diğer hayvanlar gibi besin alımlarını belirli makro besin oranları etrafında düzenlerler; bu düzenleme hem tek tek arılarda hem de hangi kaynağı toplayacağına karar veren tarlacılar aracılığıyla koloni düzeyinde yapılır7. Ancak tarlacı yalnızca çevrede bulunan çiçekler arasından seçim yapabilir. Arılık çevresinde ne kadar çok seçenek varsa koloninin eksik bir besini başka bir kaynaktan tamamlama şansı da o kadar artar; tek bir ürünün hâkim olduğu bir arazide bu ayar mekanizması işleyecek malzeme bulamaz.

Kalite mi, çeşitlilik mi?

Fransa'da Di Pasquale ve arkadaşları bu iki soruyu ayırarak sordu. Genç bakıcı arılar farklı tek çiçekli polenlerle ya da bunların karışımıyla beslendi; ardından bez gelişimi, vitellogenin düzeyi, bağışıklık ve detoksifikasyonla ilgili enzimler ve Nosema ceranae enfeksiyonuna dayanıklılık ölçüldü3.

Sonuçlar iki katmanlıydı. Polen kalitesi, yani hangi bitkinin poleni olduğu, hem bakıcı arı fizyolojisini hem de parazite dayanıklılığı etkiledi. Çeşitlilik ise sağlıklı arıların fizyolojisini ve yaşam süresini değiştirmedi. Fark, arılar enfekte olduğunda ortaya çıktı: karışık polenle beslenen enfekte arılar, proteince en zengin tek çiçekli polen dışındaki bütün tek çiçekli polenlerle beslenenlerden daha uzun yaşadı3. Yazarlara göre hem kalite hem de belirli koşullarda çeşitlilik arının fizyolojisini şekillendirebilir.

Bu bir laboratuvar çalışmasıdır ve kafesteki arı tarladaki koloniyle aynı değildir. Yine de mesaj sahaya taşınabilir: iyi bir tek kaynak sağlıklı arıyı idare edebilir, ama baskı altındaki arı için çeşitlilik ek bir güvence sağlayabilir. Hastalık baskısının hiç olmadığı bir arılık ise pek yoktur; Nosema ve virüsler sahada çoğu koloninin olağan yüküdür.

%2,5–61

Bitki türüne göre polendeki protein oranının değişim aralığı1

Roulston TH ve ark. 2000 · Ecological Monographs

Çeşitlilik ve bağışıklık

Alaux ve arkadaşları, polenle gelen protein miktarının ve diyet çeşitliliğinin arının bağışıklığını nasıl etkilediğini ölçtü. Bireysel bağışıklık için kandaki savunma hücreleri, yağ dokusu ve fenoloksidaz etkinliğine; toplumsal bağışıklık için glukoz oksidaz etkinliğine baktılar. Glukoz oksidaz, arıların kovanı ve yavru yemini dezenfekte etmesini sağlayan bir enzimdir2.

Protein beslemesi bağışıklık göstergelerini değiştirdi, ama diyetteki protein miktarını artırmak bağışıklığı yükseltmedi. Buna karşılık diyet çeşitliliği bağışıklık düzeyini artırdı; özellikle çok çiçekli diyetler, proteince daha zengin olanlar dahil tek çiçekli diyetlere göre daha yüksek glukoz oksidaz etkinliği sağladı2. Yani daha fazla protein vermek ile daha çeşitli protein vermek aynı şey değildir.

Virüs ve stres altında polen

ABD'de kafes ve küçük yarı saha kovanlarıyla yapılan deneylerde, çok çiçekli polen ve yüksek kaliteli tek kaynaklı polen, İsrail akut felç virüsüyle enfekte arılarda ölümü azaltabildi; virüs yükü yüksek olduğunda bile diyet ile enfeksiyon arasında anlamlı bir etkileşim görüldü4. Polen açlığı ile virüs enfeksiyonu birleştiğinde ise arıların deneme kovanlarını terk etme davranışı arttı4.

Derlemeler bu ilişkinin iki yönlü olduğunu vurguluyor: kötü beslenme hastalıkların etkisini artırabiliyor, hastalıklar da arının beslenme fizyolojisini bozabiliyor; bu döngü koloniyi aşağı çeken bir sarmala dönüşebiliyor8. Beslenme stresi tarım ilaçlarıyla da birleşebilir: laboratuvarda kısıtlı ve düşük şekerli nektar ile neonikotinoid maruziyeti bir araya geldiğinde ikisinin ortak etkisiyle arıların yaşama oranı yüzde 50 azaldı9.

Bulgular tek tabloda

BulguÇalışma türüArıcı için anlamı
Polen proteini türe göre %2,5–611Bitki türleri arası karşılaştırmaPolen yükünün sayısı tek başına yeterli bir ölçü değil
Protein miktarı değil, çeşitlilik bağışıklığı artırdı2Kafes deneyiDaha çok değil, daha çeşitli polen hedeflenmeli
Karışık polenle enfekte arılar daha uzun yaşadı3Kafes deneyiHastalık baskısında çeşitlilik ek güvence
İyi polen virüs altında ölümü azalttı4Kafes ve küçük kovanKaliteli polen hastalığa toleransla ilişkili
Bahar polen düşüşü kış kaybıyla ilişkili10Saha çalışmasıTarım arazisinde çiçek kaynağı izlenmeli

Türkiye'den polen örnekleri

Türkiye'nin florası, tek tip polenin hâkim olduğu yoğun tarım alanlarından çok çeşitli maki ve yayla bitki örtüsüne kadar geniş bir yelpaze sunar. İki Türk denemesi farklı polen kaynaklarını doğrudan kıyasladı. Kışlama öncesi beslemede karışık bahar poleni alan koloniler; ticari kek, bal ve şurup gruplarına göre arılı çerçeve, yavrulu alan ve depolanan polen alanında anlamlı biçimde üstün çıktı11. Ekonomik analizde haşhaş poleni grubu biraz daha avantajlı, laden poleni ikinci bulundu; karışık polen, kek ve şurup gruplarında göreli karlılık daha düşüktü12.

Bu iki sonuç ilk bakışta çelişkili görünebilir, ama aslında bölüm başındaki bulguyla örtüşür: kalite ve çeşitlilik ayrı eksenlerdir. Proteince zengin, güvenilir tek bir kaynak bazı koşullarda karışık polenle yarışabilir; karışık polen ise her koşulda geniş bir besin yelpazesi sunar3. Türkiye'de geleneksel arıcılıkla ilişkilendirilen 52 bitki taksonunun belgelenmiş olması da bu zenginliğin arıcılık kültürüne yansıdığını gösterir13.

Arılıkta çeşitliliği okumak ve artırmak

Çeşitliliği ölçmek için laboratuvara gerek yok. Yavru çerçevesinin kenarındaki polen bandına bakın: sarı, turuncu, kahve, gri ve mor tonların bir arada olduğu bir bant, tarlacıların birçok kaynaktan yararlandığını gösterir. Haftalarca tek renkli bir bant, çevrede tek bir bitkinin hâkim olduğuna işaret eder. Kovan önünde dönen tarlacıların polen topaklarına bakmak da aynı bilgiyi verir.

Fransa'daki saha çalışmasında tarım arazisinde bahar polen hasadının azalması yavruda, nüfusta, bal stoğunda ve kış kaybında sezon sonuna kadar taşınan etkilerle ilişkili bulundu; araştırmacılar çözüm olarak çiçek kaynaklarının akıllı arazi kullanımıyla artırılmasını önerdi10. ABD'deki uzun süreli izlemede de işlenmemiş doğal alanla çevrili arılıklardaki kolonilerin yıllık sağkalımının daha yüksek olduğu aktarıldı14. Arılık yerini seçerken tek bir tarım ürününün ortasını değil, kenarında çit, mera, maki ya da yabani çiçek bulunan noktaları tercih edin; göçer arıcılıkta da bir akım bittiğinde koloninin polen bandını izleyerek bir sonraki durağı planlayın.

Sık yapılan hatalar

  • Tek bir ürünün ortasına kurulan arılıkta polen bolluğunu yeterli beslenme sanmak.
  • Polen bandındaki renklere bakmadan yalnızca miktarına göre karar vermek.
  • Protein miktarını artırmanın bağışıklığı da artıracağını varsaymak.
  • Kaynağı bilinmeyen polen satın alıp koloniye vermek.

Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.

Şurup hesaplayıcı

Sık sorulanlar

Tek çiçek poleni arıya yeterli mi?
Bitkiye bağlıdır. Proteince zengin bir tek kaynak bazı ölçümlerde karışık polenle yarıştı3; ama birçok tek çiçekli polen, enfekte arılarda karışık polenden daha kısa yaşam süresiyle ilişkili bulundu.
Polen çeşitliliği bağışıklığı etkiler mi?
Kafes deneyinde çok çiçekli diyetler, proteince daha zengin tek çiçekli diyetlere göre bile kovan ve yavru yemini dezenfekte eden glukoz oksidaz etkinliğini artırdı2.
Polen çeşitliliğini kovanda nasıl anlarım?
Yavru çerçevesinin kenarındaki polen bandında ve tarlacıların bacağındaki topaklarda farklı renkler arayın. Haftalarca tek renk görmek, çevrede tek bir kaynağın hâkim olduğunu düşündürür.
Hangi polen arı için daha iyi?
Türk ekonomik analizinde haşhaş poleni biraz daha avantajlı, laden poleni ikinci bulundu12. Genel kural ise tek bir kaynak yerine, kaliteli kaynakların karışımına erişimdir3.

Kaynaklar

  1. Roulston TH ve ark. (2000). WHAT GOVERNS PROTEIN CONTENT OF POLLEN: POLLINATOR PREFERENCES, POLLEN–PISTIL INTERACTIONS, OR PHYLOGENY?. Ecological Monographs. doi:10.1890/0012-9615(2000)070[0617:wgpcop]2.0.co;2 · Türkçe özet
  2. Alaux C ve ark. (2010). Diet effects on honeybee immunocompetence. Biology letters. doi:10.1098/rsbl.2009.0986 · Türkçe özet
  3. Di Pasquale G ve ark. (2013). Influence of pollen nutrition on honey bee health: do pollen quality and diversity matter?. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0072016 · Türkçe özet
  4. Dolezal AG ve ark. (2019). Interacting stressors matter: diet quality and virus infection in honeybee health. Royal Society open science. doi:10.1098/rsos.181803 · Türkçe özet
  5. Arien Y ve ark. (2015). Omega-3 deficiency impairs honey bee learning. Proceedings of the National Academy of Sciences. doi:10.1073/pnas.1517375112 · Türkçe özet
  6. Chakrabarti P ve ark. (2019). Evaluating Effects of a Critical Micronutrient (24-Methylenecholesterol) on Honey Bee Physiology. Annals of the Entomological Society of America. doi:10.1093/aesa/saz067 · Türkçe özet
  7. Wright GA ve ark. (2018). Nutritional Physiology and Ecology of Honey Bees. Annual review of entomology. doi:10.1146/annurev-ento-020117-043423 · Türkçe özet
  8. Dolezal AG, Toth AL (2018). Feedbacks between nutrition and disease in honey bee health. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2018.02.006 · Türkçe özet
  9. Tosi S ve ark. (2017). Neonicotinoid pesticides and nutritional stress synergistically reduce survival in honey bees. Proceedings. Biological sciences. doi:10.1098/rspb.2017.1711 · Türkçe özet
  10. Requier F ve ark. (2016). The carry‐over effects of pollen shortage decrease the survival of honeybee colonies in farmlands. Journal of Applied Ecology. doi:10.1111/1365-2664.12836 · Türkçe özet
  11. Kösoğlu M. ve ark. (2019). Bal Arılarında Kışlama Öncesi Farklı Beslemenin Koloni Gelişimine Etkileri. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 29(2):85. doi:10.18615/anadolu.660232 · Türkçe özet
  12. Adanacıoğlu H. ve ark. (2022). Economic Analysis of Honey Bee Colonies Fed with Different Pollen Diets before Wintering. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 32(2):217. doi:10.18615/anadolu.1173055 · Türkçe özet
  13. Atsay Ç., Altundağ Çakır E. (2022). Geleneksel Arıcılık Faaliyetleri Kapsamında Türkiye’de Yapılmış Etnobotanik Çalışmaların Değerlendirilmesi. Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi 10(1):109. doi:10.29130/dubited.931955 · Türkçe özet
  14. Smart M ve ark. (2016). Linking Measures of Colony and Individual Honey Bee Health to Survival among Apiaries Exposed to Varying Agricultural Land Use. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0152685 · Türkçe özet

Sıradaki soru