Larva doğrudan polen ya da bal yemez; onu bakıcı arıların başındaki bezlerden salgıladığı protein zengini yem besler. Bu yemin hammaddesi depodaki polen, yakıtı ise baldır1. Arı sütünün yüzde 15'e kadarı proteindir2. Bakıcı arı polen bulamazsa bezleri küçülür3; koloni de yükü hafifletmek için en genç larvaları ayıklar, yaşlı larvaları erken kapatır4. Yavrunun büyüklüğünü bu yüzden kovana giren polen belirler.
- Larvayı bakıcı arının bez salgısı besler; hammadde polendir.
- Arı sütünün yüzde 15'e kadarı proteindir.
- Polensiz bakıcı arının larva yemi üreten bezleri küçülür.
- Polen azalınca koloni önce en genç larvalardan vazgeçer.
Larvanın yemi kimden gelir?
Bir bal arısı larvası ömrü boyunca hücresinden çıkmaz ve yiyeceğini kendisi bulamaz. Onu, genellikle kovan içinde çalışan genç işçiler, yani bakıcı arılar besler. Bakıcılar depodaki arı ekmeğini ve balı yer, bunları vücutlarında işleyip larvaya ve anaya verilen salgıya çevirir1. Bu salgının üretildiği yer hipofaringeal bezdir; genç arının başında yer alan ve yaşla birlikte gelişip gerileyen bir bez6.
Arı sütü ve öteki bez salgıları larvaların ve ananın birincil besinidir, ama zaman zaman öteki koloni üyelerine de verilir1. Ana larvaları yalnızca arı sütüyle beslenir; arı sütünün yüzde 15'e kadarı proteinlerden oluşur ve bunların en bol dokuzu majör arı sütü proteinleri olarak adlandırılır2. Derleme yazarlarına göre bu proteinler yalnız besin değil, larvanın gelişiminde başka işlevler de taşıyor2.
Yavru yemi için polen ve bal kadar suya da ihtiyaç vardır. Arılar suyu hem yavru yeminin hazırlanmasında hem de yavrulu alanın sıcaklığını ayarlamakta kullanır7. Kovana ne kadar su taşınacağını da koloni kendi içinde düzenler8. Sıcak ve kurak günlerde arılığa yakın, temiz bir su kaynağı bulunması yavru beslemesinin sessiz bir parçasıdır.
Bakıcı arı neye ihtiyaç duyar?
Bakıcı arının sofrası tarlacınınkinden farklıdır. Yaşa ve göreve göre polen tüketimi değişir; en çok poleni yavru besleme çağındaki genç işçiler yer9. Kafes deneylerinde de bu ayrım görüldü: yavrusuz ve anasız tutulan genç arılarda esansiyel amino asit ile karbonhidratın tercih edilen oranı iki hafta içinde 1:50'den 1:75'e kaydı; tarlacılarda ise 1:250 gibi çok daha şekerli bir dengeye yerleşti10. Yavrusuz kafeslerde farklı protein kaynaklarıyla beslenen yeni çıkmış işçiler de protein ile karbonhidratı 1:11 ile 1:14 arasında bir oranda aldı11.
Bu kafes sonuçlarında ortak nokta, yavru yokken bile arının karbonhidratı öncelemesidir. Araştırmacılar ölçümlerin yavrusuz koşulda yapıldığını vurguluyor; yavru büyüten bir kolonide bakıcıların protein ihtiyacı daha yüksektir11. Polenin niteliği de önemlidir: farklı tek kaynaklı polenlerle beslenen genç bakıcı arılarda bez gelişimi ve vitellogenin düzeyi polen kalitesine göre değişti12.
Arı sütünde proteinlerin payı (en fazla)2
Buttstedt A ve ark. 2014 · Biological reviews of the Cambridge Philosophical SocietyPolen yoksa bezler küçülür
Bakıcı arı yeterli proteini alamazsa önce kendi vücudu etkilenir. Kafes denemesinde polenle, ticari protein takviyesiyle ya da yalnız şeker şurubuyla beslenen işçiler karşılaştırıldı. Polen ve takviye alan gruplarda vücut proteini ve bez boyutu benzer çıktı; yalnız şurup alan arılarda ise ikisi de daha düşüktü ve fark arılar yaşlandıkça büyüdü3. Aynı arılarda deforme kanat virüsü yükü şurup grubunda en yüksek, polen grubunda en düşüktü3.
Arıcı için bunun anlamı açık: şurup yavruya başlama hevesini artırabilir, ama larva yemini üretecek bezleri tek başına besleyemez. Bakıcı arı sayısı yeterli olsa bile polen girişi yoksa açık yavruyu taşıyacak yem üretilemez.
Polenin miktarı kadar türü de önemlidir. Bitki türüne göre polenin protein içeriği yaklaşık yüzde 2,5 ile yüzde 61 arasında değişir13; aynı sayıda polen yükü, kaynağına göre çok farklı miktarda protein taşıyabilir. Türkiye’de kışlama öncesi yapılan denemede karışık bahar poleni alan 6 koloni, ticari kek, bal ya da şurup alan gruplara göre anlamlı biçimde daha geniş yavrulu alan ve daha fazla arılı çerçeve oluşturdu14. Polenin yavruya dönüşmesi, bakıcı arının bez üretiminin doğrudan bir sonucudur.
Vitellogenin: yavru yeminin yedek deposu
Polenden gelen proteinin bir kısmı hemen yeme dönüşmez, arının yağ dokusunda vitellogenin olarak depolanır. Vitellogenin gerçek bir depo proteini gibi davranır ve yavru yeminin sentezi de dahil olmak üzere farklı amaçlarla kullanılır5. Bu depo arıya başka yararlar da sağlar: vitellogenin gen etkinliği işçileri oksidatif strese karşı korudu15, tarlacılığa başlama zamanını ve ömrü de etkiledi16.
Bu bağlantı, yavru yetiştirme ile kışlık arı arasında bir köprü kurar. Sonbaharda yavru azaldıkça bakıcı arıların proteini yavruya harcanmaz, vücutta birikir; uzun ömürlü kışlık arılar da ancak yavru üretimi gerilediğinde ortaya çıkar175. Sahadan gelen veri de bu köprüyü destekliyor. ABD’de üç yıl izlenen arılıklarda sonbaharda toplanan polen miktarı ve yavru üretimi kışı çıkarmayı öngören koloni ölçümleri arasındaydı; arı düzeyinde ise vitellogenin gen ifadesi kış sağkalımının önemli işaretlerinden biri çıktı18. Sonbaharda yavruyu besleyen polen, dolaylı olarak kışlık arının rezervini de doldurur.
Yavru evrelerine göre besin
| Evre | Ne alır | Protein açığında ne olur |
|---|---|---|
| Yumurta | Besin almaz; ananın yumurtlaması işçilerin ona verdiği arı sütüne bağlı1 | Açık bir sonraki evrede, larva beslemesinde görünür |
| Genç işçi larvası | Bakıcı arıların bez salgısı | Kıtlıkta ilk ayıklanan grup4 |
| Yaşlı işçi larvası | Bez salgısı; polen talebi en yüksek evre | Erken kapatılarak korunur4 |
| Ana larvası | Yalnız arı sütü | Yüksek kaliteli arı sütü gerektirir2 |
| Kapalı yavru | Beslenmez; sıcaklık ve nem ister | Kuluçka ısısı için bal ve su tüketimi sürer7 |
Polen azaldığında koloni yavruyu nasıl ayarlar?
Koloni yavru sayısını kovana giren polene göre ayarlar. Avusturya'daki deneyde beş gün tarlaya çıkamayan kolonilerde üç günden genç larvalar yendi; dört ve beş günlük larvalar daha ağır kıtlıkta bile yaşadı4. Larvaların kapatılma yaşı da polen girişiyle ilişkiliydi: depoya ne kadar az polen girdiyse larvalar o kadar erken kapatıldı4. En çok poleni yaşlı larvalar istediğinden, bu iki davranış talebi hızla düşürür ve en çok emek verilmiş yavruyu kurtarır.
Mevsimsel ölçekte aynı ilke işler. İlkbaharda polen ya da polen ikamesiyle desteklenen koloniler yavruya daha erken başladı ve bahar ortasında en çok işçiyi üretti19. Sonbaharda polen kaynağının uzatılması yavru üretimini Ekim'e kadar sürdürdü17. Fransa'daki saha çalışmasında ise bahardaki polen düşüşü yavru üretimini azalttı ve bunun etkisi nüfus, bal stoğu ve kış kaybı olarak sezonun sonuna taşındı20.
Sahada yavru beslemesini okumak
Yavru yetiştirmenin beslenme tarafını kovanda üç soruyla izleyebilirsiniz. Birincisi, yavrunun çevresinde taze polen bandı var mı? İkincisi, açık larvaların altındaki yem tabakası bol ve parlak mı? Üçüncüsü, yumurtadan kapalı yavruya kadar tüm kuşaklar düzenli bir sırayla görünüyor mu? Üçüne de evet diyorsanız bakıcı arılar işini yapıyor demektir.
Sorun varsa önce dışarıdaki çiçek kaynağına ve havaya bakın, sonra kovan içindeki dengeye. Yavru alanı, onu besleyecek ve ısıtacak bakıcı arı sayısını aşmamalıdır; zayıf kolonide yavruyu zorlamak, az sayıda bakıcının yükünü artırır. Polen yoksa protein desteği, bal stoğu azsa karbonhidrat desteği gündeme gelir; ikisi aynı ihtiyacın yerini tutmaz321.
Sık yapılan hatalar
- Yalnız şurupla yavru büyütmeyi beklemek.
- Az arılı koloniye bakıcıların besleyemeyeceği kadar yavru çerçevesi vermek.
- Seyrek genç larvayı hemen ana sorunu sanıp beslenme durumuna bakmamak.
- Kıt dönemde polen tuzağını takılı bırakmak.
Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.
Şurup hesaplayıcıSık sorulanlar
Arı larvası polen yer mi?
Arı sütü ile işçi larvasının yemi aynı mı?
Koloni neden yavrusunu yer?
Yavru yetiştirmek için şurup yeterli mi?
Kaynaklar
- Wright GA ve ark. (2018). Nutritional Physiology and Ecology of Honey Bees. Annual review of entomology. doi:10.1146/annurev-ento-020117-043423 · Türkçe özet
- Buttstedt A ve ark. (2014). Origin and function of the major royal jelly proteins of the honeybee (Apis mellifera) as members of the yellow gene family. Biological reviews of the Cambridge Philosophical Society. doi:10.1111/brv.12052 · Türkçe özet
- DeGrandi-Hoffman G ve ark. (2010). The effect of diet on protein concentration, hypopharyngeal gland development and virus load in worker honey bees (Apis mellifera L.). Journal of insect physiology. doi:10.1016/j.jinsphys.2010.03.017 · Türkçe özet
- Schmickl T, Crailsheim K (2001). Cannibalism and early capping: strategy of honeybee colonies in times of experimental pollen shortages. Journal of comparative physiology. A, Sensory, neural, and behavioral physiology. doi:10.1007/s003590100226 · Türkçe özet
- Amdam GV, Omholt SW (2002). The regulatory anatomy of honeybee lifespan. Journal of theoretical biology. doi:10.1006/jtbi.2002.2545 · Türkçe özet
- Deseyn J, Billen J (2005). Age-dependent morphology and ultrastructure of the hypopharyngeal gland of Apis mellifera workers (Hymenoptera, Apidae). Apidologie. doi:10.1051/apido:2004068 · Türkçe özet
- Özmen Özbakır G., Alişiroğlu D. G. (2019). Bal Arılarında Beslenme Fizyolojisi ve Metabolizması. Hayvansal Üretim 60(1):67. doi:10.29185/hayuretim.523081 · Türkçe özet
- Kühnholz S, Seeley TD (1997). The control of water collection in honey bee colonies. Behavioral Ecology and Sociobiology. doi:10.1007/s002650050402 · Türkçe özet
- Crailsheim K ve ark. (1992). Pollen consumption and utilization in worker honeybees (Apis mellifera carnica): Dependence on individual age and function. Journal of Insect Physiology. doi:10.1016/0022-1910(92)90117-v · Türkçe özet
- Paoli PP ve ark. (2014). Nutritional balance of essential amino acids and carbohydrates of the adult worker honeybee depends on age. Amino acids. doi:10.1007/s00726-014-1706-2 · Türkçe özet
- Altaye SZ ve ark. (2010). Convergence of carbohydrate-biased intake targets in caged worker honeybees fed different protein sources. The Journal of experimental biology. doi:10.1242/jeb.046953 · Türkçe özet
- Di Pasquale G ve ark. (2013). Influence of pollen nutrition on honey bee health: do pollen quality and diversity matter?. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0072016 · Türkçe özet
- Roulston TH ve ark. (2000). WHAT GOVERNS PROTEIN CONTENT OF POLLEN: POLLINATOR PREFERENCES, POLLEN–PISTIL INTERACTIONS, OR PHYLOGENY?. Ecological Monographs. doi:10.1890/0012-9615(2000)070[0617:wgpcop]2.0.co;2 · Türkçe özet
- Kösoğlu M. ve ark. (2019). Bal Arılarında Kışlama Öncesi Farklı Beslemenin Koloni Gelişimine Etkileri. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 29(2):85. doi:10.18615/anadolu.660232 · Türkçe özet
- Seehuus SC ve ark. (2006). Reproductive protein protects functionally sterile honey bee workers from oxidative stress. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. doi:10.1073/pnas.0502681103 · Türkçe özet
- Nelson CM ve ark. (2007). The gene vitellogenin has multiple coordinating effects on social organization. PLoS biology. doi:10.1371/journal.pbio.0050062 · Türkçe özet
- Mattıla HR, Otıs GW (2007). Dwindling pollen resources trigger the transition to broodless populations of long‐lived honeybees each autumn. Ecological Entomology. doi:10.1111/j.1365-2311.2007.00904.x · Türkçe özet
- Smart M ve ark. (2016). Linking Measures of Colony and Individual Honey Bee Health to Survival among Apiaries Exposed to Varying Agricultural Land Use. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0152685 · Türkçe özet
- Mattila HR, Otis GW (2006). Influence of pollen diet in spring on development of honey bee (Hymenoptera: Apidae) colonies. Journal of economic entomology. doi:10.1603/0022-0493-99.3.604 · Türkçe özet
- Requier F ve ark. (2016). The carry‐over effects of pollen shortage decrease the survival of honeybee colonies in farmlands. Journal of Applied Ecology. doi:10.1111/1365-2664.12836 · Türkçe özet
- Honey Bee Health Coalition (2024). Honey Bee Nutrition Guide. Honey Bee Health Coalition. bağlantı · Türkçe özet