Arı için değerli bitki; bol nektar ya da polen veren, geniş alanda çiçeklenen ve arının ulaşabileceği bitkidir. Türkiye'de kestane, ayçiçeği, akasya, kekik, geven, narenciye, üçgül, korunga ve pamuk bilinen bal kaynaklarıdır; çam balı ise nektardan değil böcek salgısından gelir1. Çiçeklenme zamanı bölgeye, rakıma ve yıla göre değişir. Tek bir kaynaktan çok, mevsim boyu süren çeşitli bir polen akışı koloni sağlığıyla ilişkilidir2.
- Nektar balın, polen ise arının hammaddesidir.
- Polenin protein içeriği bitkiden bitkiye büyük farklılık gösterir.
- Karışık polen diyeti bağışıklık ölçütlerini tek tür polenden daha çok artırdı.
- Çiçeklenme takvimi bölgeye, rakıma ve yıla göre kayar.
Bir bitkiyi arı için değerli yapan nedir?
Arılar çiçekten iki ayrı besin taşır. Nektar şekerli bir sıvıdır, kovanda işlenerek bala dönüşür ve koloninin enerji kaynağı olur. Polen ise protein, yağ ve mineral kaynağıdır; arı ekmeği olarak saklanır, bakıcı arılar onu yavrunun ve ana arının besini olan arı sütüne çevirir3. Bir bitkinin arıcılık değeri, bu iki besinden hangisini ne kadar verdiğine bağlıdır.
Polenin kalitesi de bitkiden bitkiye çok değişir. Polenin protein içeriği türden türe yaklaşık %2,5 ile %61 arasında değişir4. Yani bir bitkinin çiçeği bol olsa bile arıya verdiği protein sınırlı olabilir. Arılar da besin alımlarını, belirli karbonhidrat ve protein oranlarını tutturacak biçimde hem birey hem koloni düzeyinde ayarlar3.
Arıcı açısından üçüncü bir ölçüt daha var: erişim. Geniş alanı kaplayan, arılığa uçuş mesafesinde olan ve ilaçlama baskısı düşük bir kaynak, kâğıt üzerinde daha zengin ama dağınık ya da riskli bir kaynaktan daha değerlidir.
Türkiye'de bilinen başlıca bal kaynakları
Aşağıdaki tablo, Türkiye'de arıcıların yaygın olarak tanıdığı kaynakları genel hatlarıyla özetliyor. Bölge sütunu kaba bir yönlendirmedir; aynı bitki farklı yörelerde de bulunur ve çiçeklenme zamanı rakıma, bakıya ve yılın havasına göre haftalarca kayabilir. Bu yüzden tabloya ay yazmadık; kendi arılığınızın takvimini en iyi kendi kayıtlarınız verir.
| Kaynak | Ne sağlar | Genel olarak nerede | Arıcı notu |
|---|---|---|---|
| Kestane | Nektar ve polen | Karadeniz ve Marmara'nın ormanlık kesimleri | Koyu renkli, buruk tatlı bir bal verir; polen de getirir |
| Ayçiçeği | Nektar ve polen | Geniş tarım alanları, özellikle Trakya | Tek ürünlü tarla; ilaçlama takvimini sorun |
| Akasya (yalancı akasya) | Nektar | Yol kenarları, ağaçlandırma alanları | Çiçeklenme kısa sürer, hava bozarsa akım kaçar |
| Kekik | Nektar | Ege, Akdeniz ve iç bölgelerin kurak yamaçları | Doğal florada geniş alana yayılır |
| Geven | Nektar | İç ve Doğu Anadolu'nun yayla ve bozkırları | Yüksek rakımda gezginci arıcılığın önemli kaynağı |
| Narenciye | Nektar | Akdeniz ve Ege'nin kıyı ovaları | Bahçe ilaçlamasına dikkat |
| Üçgül | Nektar ve polen | Çayır, mera ve yem bitkisi alanları | Biçim zamanı akımı keser |
| Korunga | Nektar ve polen | İç ve Doğu Anadolu'da yem bitkisi alanları | Biçimden önce değerli bir akım verir |
| Pamuk | Nektar | Çukurova, Güneydoğu ve Ege ovaları | Yoğun ilaçlanan bir üründür, risk yüksektir |
| Çam | Böcek salgısı (salgı balı) | Ege ve Akdeniz'in çam ormanları | Bal nektardan değil salgıdan oluşur |
Türkiye'deki etnobotanik çalışmalarda arıcılıkla ilişkili bulunan bitki taksonu5
Atsay Ç. ve ark. 2022 · Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi 10(1):109Çam balı neden ayrı bir başlık?
Arıların temel besinleri arasında nektar ve polenin yanında, karbonhidratça zengin böcek salgıları da vardır; salgı balı bu kaynaktan oluşur1. Çam balında arı çiçeğe değil, ağaç üzerinde yaşayan böceklerin bıraktığı şekerli salgıya gider. Bu yüzden çam ormanında polen çoğu zaman kıttır.
Salgı akımında çalışan koloniler bol karbonhidrat bulur ama protein için çevredeki çiçekli bitkilere ya da kovandaki arı ekmeği stoğuna muhtaçtır. Yalnızca şeker kaynağı bulunan bir dönemde beslenen işçilerde vücut proteininin düştüğü ve arı sütü bezlerinin küçük kaldığı laboratuvarda gösterilmiştir6. Uzun salgı akımı boyunca polen girişini izlemek, kışlık arı kuşağı için de önemlidir.
Polen çeşitliliği neden önemli?
Tek bir bitkinin bol poleni, karışık bir polen akışının yerini her zaman tutmaz. Bir kafes denemesinde yalnızca tek tür polenle ve karışık polenle beslenen arıların bağışıklık ölçütleri karşılaştırıldı: Protein miktarını artırmak bağışıklığı yükseltmedi, ama diyet çeşitliliği yükseltti. Karışık polen alan arılarda, kovanın ve yavru besininin mikroplardan arındırılmasında rol oynayan glikoz oksidaz enziminin etkinliği, proteince daha zengin tek tür polen alanlardan bile yüksekti2.
Başka bir laboratuvar çalışmasında polen kalitesi, bakıcı arıların fizyolojisini ve Nosema ceranae paraziti karşısındaki dayanıklılığını etkiledi. Sağlıklı arılarda çeşitliliğin belirgin bir etkisi görülmedi; ancak parazitli arılarda karışık polen alanlar, proteince en zengin olan dışındaki tek tür polenlerle beslenenlerden daha uzun yaşadı7. Kaliteli ve karışık polen diyetlerinin virüs bulaşmış arılarda ölümü azaltabildiği, bu diyetlerin demir ve kalsiyum içeriğinin de daha yüksek olduğu bildirildi8.
Polenin azalması koloninin takvimini de belirler. Sonbaharda polen kaynaklarının çekilmesi, kolonilerin yavru yetiştirmeyi bırakıp uzun ömürlü kışlık arı nüfusuna geçmesini tetikleyen güçlü bir işarettir9. Bu yüzden yaz sonu ve sonbaharda çiçek veren bitkiler, bal vermeseler bile kışlatmada önemli bir yer tutar.
Tek ürünlü tarım alanları ne kadar güvenli?
Ayçiçeği ve pamuk gibi geniş tarla bitkileri kısa sürede büyük miktarda nektar sunabilir. Ancak akım bittiğinde çevre bir anda boşalır; aynı alan haftalarca polen ve nektar vermeyebilir. Tarım alanlarındaki bir saha çalışmasında ilkbaharda polen hasadının düşmesi yavru üretimini azalttı, mevsimin ilerleyen döneminde nüfusu küçülttü, Varroa yükünü ve koloni kayıplarını artırdı10.
İlaç da hesaba girer. Laboratuvarda kısıtlı ya da düşük şekerli nektar ile sahada karşılaşılabilecek dozda iki neonikotinoidin bir arada olması arıların hayatta kalmasını yaklaşık %50 düşürdü11. Çevresinde işlenmemiş doğal alan daha fazla olan arılıklarda kolonilerin daha iyi hayatta kaldığı ve genellikle daha fazla bal ürettiği bildirildi12. Tarla bitkisine kovan götürmeden önce üreticiyle ilaçlama takvimini konuşmak bu nedenle sahadaki en ucuz önlemdir.
Geleneksel bilgi: Anadolu arıcısının bitkileri
Türkiye'de geleneksel arıcılık bilgisi içeren 29 etnobotanik çalışmanın değerlendirildiği bir derlemede arıcılıkla ilişkili 52 bitki taksonu belirlendi5. Bu bitkiler yalnızca bal kaynağı olarak değil, kovan yapımında, oğul toplamada, kovanın içini ovmada, beslemede ve hastalıklara karşı halk uygulamalarında kullanılıyordu5.
Bu kayıtlar, yöre arıcısının hangi bitkiyi gözlediğini ve neye değer verdiğini gösteren değerli bir hafızadır. Ancak bir halk uygulamasının kaydedilmiş olması, o uygulamanın etkisinin denendiği anlamına gelmez; özellikle hastalıkla ilgili kullanımlar bilimsel olarak sınanmış değildir.
Polen kaynakları açısından da Türkiye'den somut örnekler var. Kışlama öncesi besleme denemelerinde haşhaş ve laden poleni kullanıldı; ekonomik analizde haşhaş poleni grubu biraz daha avantajlı, laden poleni grubu ikinci sırada çıktı13.
Arılığınızın çevresini nasıl okursunuz?
Bölgenizin bal takvimini kitaplardan değil kovan önünden öğrenirsiniz. Her yıl ilk polen girişini, ana akımın başladığı ve bittiği günleri, yaz ortasındaki kıtlık dönemlerini ve sonbaharın son polen kaynaklarını not edin. Birkaç yıl içinde hangi haftalarda koloninin desteğe ihtiyaç duyduğu, hangi haftalarda ballığın dolduğu kendiliğinden ortaya çıkar.
Uçuş deliğine dönen arıların bacaklarındaki polen yüklerinin renk çeşitliliği de pratik bir göstergedir: Tek renk hâkimse çevre tek bir kaynağa bağımlı olabilir. Kıtlık dönemlerini kapatmak için arılık çevresinde yerel, ilaçsız çiçekli bitkiler ve yem bitkileri teşvik edilebilir; arazi kullanımının akıllıca yönetilmesi, tarım alanlarındaki polen kıtlığına karşı önerilen yollardan biridir10.
Sık yapılan hatalar
Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.
Şurup hesaplayıcıSık sorulanlar
Arılar için en iyi bitki hangisi?
Çam balı nektardan mı yapılır?
Hangi bitki hangi ayda çiçek açar?
Arılık çevresine bitki ekmek fayda sağlar mı?
Kaynaklar
- Özmen Özbakır G., Alişiroğlu D. G. (2019). Bal Arılarında Beslenme Fizyolojisi ve Metabolizması. Hayvansal Üretim 60(1):67. doi:10.29185/hayuretim.523081 · Türkçe özet
- Alaux C ve ark. (2010). Diet effects on honeybee immunocompetence. Biology letters. doi:10.1098/rsbl.2009.0986 · Türkçe özet
- Wright GA ve ark. (2018). Nutritional Physiology and Ecology of Honey Bees. Annual review of entomology. doi:10.1146/annurev-ento-020117-043423 · Türkçe özet
- Roulston TH ve ark. (2000). WHAT GOVERNS PROTEIN CONTENT OF POLLEN: POLLINATOR PREFERENCES, POLLEN–PISTIL INTERACTIONS, OR PHYLOGENY?. Ecological Monographs. doi:10.1890/0012-9615(2000)070[0617:wgpcop]2.0.co;2 · Türkçe özet
- Atsay Ç., Altundağ Çakır E. (2022). Geleneksel Arıcılık Faaliyetleri Kapsamında Türkiye’de Yapılmış Etnobotanik Çalışmaların Değerlendirilmesi. Düzce Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi 10(1):109. doi:10.29130/dubited.931955 · Türkçe özet
- DeGrandi-Hoffman G ve ark. (2010). The effect of diet on protein concentration, hypopharyngeal gland development and virus load in worker honey bees (Apis mellifera L.). Journal of insect physiology. doi:10.1016/j.jinsphys.2010.03.017 · Türkçe özet
- Di Pasquale G ve ark. (2013). Influence of pollen nutrition on honey bee health: do pollen quality and diversity matter?. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0072016 · Türkçe özet
- Dolezal AG ve ark. (2019). Interacting stressors matter: diet quality and virus infection in honeybee health. Royal Society open science. doi:10.1098/rsos.181803 · Türkçe özet
- Mattıla HR, Otıs GW (2007). Dwindling pollen resources trigger the transition to broodless populations of long‐lived honeybees each autumn. Ecological Entomology. doi:10.1111/j.1365-2311.2007.00904.x · Türkçe özet
- Requier F ve ark. (2016). The carry‐over effects of pollen shortage decrease the survival of honeybee colonies in farmlands. Journal of Applied Ecology. doi:10.1111/1365-2664.12836 · Türkçe özet
- Tosi S ve ark. (2017). Neonicotinoid pesticides and nutritional stress synergistically reduce survival in honey bees. Proceedings. Biological sciences. doi:10.1098/rspb.2017.1711 · Türkçe özet
- Smart M ve ark. (2016). Linking Measures of Colony and Individual Honey Bee Health to Survival among Apiaries Exposed to Varying Agricultural Land Use. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0152685 · Türkçe özet
- Adanacıoğlu H. ve ark. (2022). Economic Analysis of Honey Bee Colonies Fed with Different Pollen Diets before Wintering. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 32(2):217. doi:10.18615/anadolu.1173055 · Türkçe özet