Arıcıya cevap
Mikrobiyota

Bal arısının bağırsağında hangi bakteriler yaşar, ne işe yarar?

Güncellendi 5 dk okuma11 kaynakLaboratuvar ve kafes çalışmalarına dayanırHazırlayan: Vetorin bilim ekibi
Kısa cevap

Erişkin işçi arının bağırsağında yalnızca sosyal arılarda görülen, sayıca az bakteri türü yaşar; başlıcaları Gilliamella, Snodgrassella, Lactobacillus ve Bifidobacterium gruplarıdır12. Bu bakteriler polen duvarındaki pektini parçalayabilir, arıya zarar veren bazı şekerleri enerji kaynağı olarak kullanır ve laboratuvarda arının kilo almasını, vitellogenin ile insülin sinyalini etkiler345. Yeni çıkan işçi bu topluluğu 4–6 gün içinde kovandaki bakıcı arılardan alır6.

  • İşçi arının bağırsak topluluğu az sayıda türden oluşur ve sosyal arılara özgüdür.
  • Bazı Gilliamella suşları polen duvarındaki pektini parçalayabilir.
  • Mannoz, ksiloz gibi arıya zararlı şekerleri bazı bağırsak bakterileri enerjiye çevirir.
  • Yeni çıkan arı bakterisini 4–6 günde bakıcı arılardan ve onların dışkısından alır.

Bakteriler arının sindirim kanalında nerede yaşar?

Arının sindirim kanalı kabaca üç parçadan oluşur: nektarı ve suyu taşıyan bal midesi, besinin sindirilip emildiği orta bağırsak ve ileum ile rektumdan oluşan arka bağırsak. Bakterilerin asıl yurdu arka bağırsaktır; ileum ve rektumda birbirinden farklı iki topluluk kurulur62.

Her bakteri grubu bağırsakta kendine ait bir köşeyi tutar. Bağırsak duvarına yapışık yaşayan bakteriler oksijeni tükettiği için duvardan içeri doğru bir oksijen farkı oluşur; bu da başka türlerin oksijensiz ortamda çalışmasına imkân verir5. Türler birbirinin artığıyla beslenir ya da birbiriyle yarışır; bu iç denge topluluğun kararlı kalmasına ve dışarıdan gelen hastalık etkenlerinin yerleşmesini zorlaştırmasına katkı veriyor olabilir2.

Memelilerin bağırsağında yüzlerce bakteri türü bulunur. Bal arısında ise tür sayısı az, ama her türün içinde şaşırtıcı bir suş çeşitliliği vardır; aynı türün iki suşu farklı şekerleri işleyebilir34. Bu sadelik sayesinde araştırmacılar bakterisiz arı yetiştirip ona tek tek bakteri vererek her türün işini ayrı ayrı ölçebiliyor7.

Çekirdek bakteri grupları hangileri?

Dünyanın farklı yerlerinden toplanan işçi arılarda aynı birkaç bakteri grubu tekrar tekrar karşımıza çıkar. Bunlara çekirdek mikrobiyota denir; mikrobiyota, bir canlının vücudunda yaşayan mikrop topluluğunun adıdır12. Aşağıdaki tablo grupları ve bugüne kadar onlarla ilişkilendirilen işleri özetliyor. Bilinen işlerin çoğu laboratuvarda, bakterisiz arılarla yapılan deneylerden gelir.

Bakteri grubuBağırsaktaki yeriİlişkilendirilen iş
Gilliamella (G. apicola)İleum, duvara yakınŞeker ve pektin işleme; arıya zararlı bazı şekerleri kullanma
Snodgrassella (S. alvi)İleum duvarıDuvarda ince bakteri tabakası kurma, konakla etkileşim
Lactobacillus (Firm-5 grubu)RektumPolenden gelen bitki bileşiklerini mayalama, asit üretimi
Bombilactobacillus (Firm-4 grubu)RektumKarbonhidrat mayalama
BifidobacteriumRektumPolen kaynaklı karmaşık şekerleri parçalama
Frischella perraraOrta bağırsaktan ileuma geçişYeni arıya bakıcılardan geçen Gram-negatif üye
6 gün

içinde yeni çıkan işçi tipik bağırsak topluluğuna kavuşur (kovanda 4–6 gün)6

Powell JE ve ark. 2014 · Applied and environmental microbiology

Polen duvarını kim açıyor?

Polen tanesi proteinini, yağını ve vitaminini sert bir kabuğun içinde saklar. Bu kabuğun bir kısmı arının kendi enzimleriyle kolay çözülmeyen bileşiklerden oluşur2. Bağırsak bakterilerinin genlerini okuyan ilk geniş çalışmada, Gilliamella'nın bazı suşlarında pektini parçalayan enzimlerin genleri bulundu; pektin, polen duvarının bileşenlerinden biridir. Deneyler bu yeteneğin türün yalnızca bir kısım suşunda olduğunu gösterdi3.

Bakterili ve bakterisiz arıların bağırsak içeriği karşılaştırıldığında, bakterili arılarda polenden gelen bitki bileşiklerinin parçalandığına işaret eden izler bulundu. Bu parçalanmadan çıkan küçük moleküller hemolenfe de yansıyordu5. Bağırsak bakterilerinin hangi bileşiği hangi basamakta işlediği hâlâ ayrıntılı olarak araştırılıyor87.

Arıcı açısından anlamı şu: arı polenden aldığı besinin bir kısmına bağırsak topluluğunun yardımıyla ulaşıyor olabilir. Bu da polen çeşitliliğinin ve doğal polenin önemini anlatan bir başka halka2.

Arıya zararlı şekerleri bakteriler nasıl işler?

Her şeker arı için aynı değildir. Mannoz, arabinoz, ksiloz ve ramnoz gibi bazı basit şekerler arıda zehirlenmeye yol açabilir. Bunlar nektarda, polende ya da polenin parçalanması sırasında ortaya çıkabilir4.

Bal arısı ve bombus arılarının bağırsaklarından 42 Gilliamella apicola suşu ayrılıp genomları okunduğunda, suşların karbonhidrat işleme genlerinde büyük farklar görüldü. Bazı suşlar bu zararlı şekerleri tek enerji kaynağı olarak kullanabildi; çoğu suş glikoz, fruktoz ve mannozu aynı anda işleyebiliyordu. Araştırmacılar bu bakterilerin arının besinlere toleransını artırmada rol oynayabileceğini öne sürdü4.

Sahadaki karşılığı ölçülü okunmalı: bu sonuçlar laboratuvar büyütme deneylerinden gelir ve bakterilerin zararlı şekerleri tamamen etkisiz kıldığını göstermez. Arıya sakaroz dışında, içeriği bilinmeyen şeker kaynakları vermemek için bir neden daha olarak görülebilir.

Bakteriler arının kilosunu ve hormonlarını etkiler mi?

Laboratuvarda bakterisiz yetiştirilen işçilerle bağırsağına normal topluluk verilen işçiler karşılaştırıldığında, bakterili arıların hem tüm vücut ağırlığı hem bağırsak ağırlığı daha fazla arttı5.

Aynı çalışmada bakterili arılarda vitellogenin ve insülin sinyaliyle ilgili genlerin ifadesi değişti; şekere tat tepkisi de farklıydı. Vitellogenin, yağ dokusunda üretilen ve arı sütü yapımında, uzun kış ömründe görev alan bir depo proteinidir. Bakteriler kısa zincirli yağ asitleri üreterek bağırsağın pH'sını belirgin biçimde düşürüyordu5.

Bu bulgu bağırsak topluluğunu doğrudan arının metabolizmasına bağlar: polen ve şeker bağırsakta bakteriyle birlikte işlenir, ortaya çıkan ürünler arının büyümesini ve hormonal dengesini etkileyebilir. Çalışma tek tek arılarla, kafeste yapıldı; etkinin kovanda ne büyüklükte olduğu henüz ölçülmüş değil.

Yeni çıkan arı bakterisini nereden alır?

Gözünden yeni çıkan işçinin bağırsağında bakteri yoktur. Kovan koşullarında ileum ve rektumdaki tipik topluluk 4–6 gün içinde kurulur6.

Bunu ayrıntılı inceleyen kafes deneyinde yeni çıkan arılar farklı kaynaklarla bir araya getirildi. Bakıcı arılarla ya da bakıcıların dışkısıyla temas eden arılarda kovandakine benzeyen topluluk oluştu. Yalnızca ağızdan ağıza besin alışverişi yapan ya da yalnızca petek, bal ve arı ekmeğiyle temas eden arılarda ise topluluk eksik ya da dengesiz kaldı. Snodgrassella, Gilliamella ve Frischella için bakıcı arı ya da arka bağırsak içeriği gerekiyordu; bazı Gram-pozitif bakteriler ise kovan malzemesinden de geçebiliyordu6.

Kovandaki her bakteri bağırsak bakterisi değildir. Depolanmış polende en çok bulunanlar asit ve şekere dayanıklı türlerdir; Lactobacillus kunkeei bunların başında gelir. Arılar 3 günden taze poleni tercih eder ve depolanmış polendeki bakteri sayısı zamanla düşer9.

Pratik sonuç: çekirdek topluluk arıdan arıya geçer. Bakıcı arının az kaldığı, yavru çerçevelerinin arısız taşındığı ya da genç arıların yaşlı arılardan ayrı çıktığı durumlarda bu aktarım aksayabilir. Topluluğun bozulması bağışıklık, metabolizma ve davranışla ilgili genlerin çalışmasını değiştirebilir2.

Topluluk bozulursa ne olur, arıcı neyi gözetebilir?

Sağlam bir bağırsak topluluğu arıyı çeşitli hastalık etkenlerine ve parazitlere karşı korumaya katkı verir; topluluk yok olduğunda ya da dağıldığında bu koruma zayıflar. Tarlada karşılaşılan tarım ilaçları da topluluğu bozabilen etkenler arasında sayılıyor2.

En açık örnek antibiyotiktir. Antibiyotik verilen arılarda bağırsak topluluğunun hem büyüklüğü hem bileşimi uzun süre değişti ve arıların yaşama oranı hem kovanda hem laboratuvarda düştü10. Ayrıntıları antibiyotik ve mikrobiyota sayfasında bulabilirsiniz.

Dışarıdan bakteri vermek de akla gelen bir yoldur. Arının kendi bağırsağından ayrılmış bakterilerle yapılan denemelerin bir kısmında olumlu sonuç alındı, bir kısmında koloni düzeyinde fark görülmedi; derlemeler kontrollü saha denemelerine hâlâ ihtiyaç olduğunu vurguluyor11. Bu yüzden ilk iş, topluluğun kendi kendini yenilediği koşulları korumaktır:

  • Kovanda yeterli bakıcı arı bulunsun; genç arılar yaşlı arılarla birlikte çıksın.
  • Arının farklı bitkilerden polen toplayabildiği yerleri tercih edin, kıtlıkta polen desteğini zamanında verin.
  • Antibiyotiği yalnızca resmî teşhis ve veteriner hekim kararıyla düşünün.
  • Şurupta yalnızca sakaroz kullanın, ısıtılmış ya da bekletilmiş şurup vermeyin.

Sık yapılan hatalar

  • Yavrulu çerçeveyi arısız taşıyıp genç arıları bakıcısız bırakmak bakteri aktarımını aksatabilir.
  • İçeriği bilinmeyen şeker kaynaklarını yem olarak vermek, arıya zararlı şeker riskini artırır.
  • Gereksiz antibiyotik kullanımı bağırsak topluluğunu uzun süre bozabilir.

Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.

Şurup hesaplayıcı

Sık sorulanlar

Arının bağırsağında kaç çeşit bakteri vardır?
İşçi arının bağırsağında az sayıda, sosyal arılara özgü bakteri grubu bulunur; Gilliamella, Snodgrassella, Lactobacillus, Bombilactobacillus ve Bifidobacterium bunların başlıcalarıdır1. Tür sayısı az olsa da her türün içinde suş çeşitliliği yüksektir3.
Yeni çıkan arı bağırsak bakterisini nereden alır?
Yumurtadan ya da gözden bakteriyle çıkmaz. Kovanda 4–6 gün içinde, çoğunlukla bakıcı arılarla ve onların dışkı izleriyle temas ederek tipik topluluğu edinir6.
Bağırsak bakterileri poleni sindirmeye yardım eder mi?
Bazı Gilliamella suşları polen duvarındaki pektini parçalayan enzimlere sahiptir3. Laboratuvarda bakterili arılarda polen kaynaklı bitki bileşiklerinin parçalandığına dair izler bulunmuştur5.
Kovandaki polende yaşayan bakteriler bağırsaktakilerle aynı mı?
Hayır. Depolanmış polende asit ve şekere dayanıklı türler, özellikle Lactobacillus kunkeei öne çıkar9. Bağırsağın çekirdek Gram-negatif üyeleri ise çoğunlukla bakıcı arılardan geçer6.

Kaynaklar

  1. Kwong WK, Moran NA (2016). Gut microbial communities of social bees. Nature Reviews Microbiology. doi:10.1038/nrmicro.2016.43 · Türkçe özet
  2. Motta Evs, Moran NA (2024). The honeybee microbiota and its impact on health and disease. Nature reviews. Microbiology. doi:10.1038/s41579-023-00990-3 · Türkçe özet
  3. Engel P ve ark. (2012). Functional diversity within the simple gut microbiota of the honey bee. Proceedings of the National Academy of Sciences. doi:10.1073/pnas.1202970109 · Türkçe özet
  4. Zheng H ve ark. (2016). Metabolism of Toxic Sugars by Strains of the Bee Gut Symbiont Gilliamella apicola. mBio. doi:10.1128/mbio.01326-16 · Türkçe özet
  5. Zheng H ve ark. (2017). Honeybee gut microbiota promotes host weight gain via bacterial metabolism and hormonal signaling. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. doi:10.1073/pnas.1701819114 · Türkçe özet
  6. Powell JE ve ark. (2014). Routes of Acquisition of the Gut Microbiota of the Honey Bee Apis mellifera. Applied and environmental microbiology. doi:10.1128/aem.01861-14 · Türkçe özet
  7. Bonilla-Rosso G, Engel P (2018). Functional roles and metabolic niches in the honey bee gut microbiota. Current opinion in microbiology. doi:10.1016/j.mib.2017.12.009 · Türkçe özet
  8. Kešnerová L ve ark. (2017). Disentangling metabolic functions of bacteria in the honey bee gut. PLOS Biology. doi:10.1371/journal.pbio.2003467 · Türkçe özet
  9. Anderson KE ve ark. (2014). Hive‐stored pollen of honey bees: many lines of evidence are consistent with pollen preservation, not nutrient conversion. Molecular Ecology. doi:10.1111/mec.12966 · Türkçe özet
  10. Raymann K ve ark. (2017). Antibiotic exposure perturbs the gut microbiota and elevates mortality in honeybees. PLoS biology. doi:10.1371/journal.pbio.2001861 · Türkçe özet
  11. Rodríguez MA ve ark. (2023). Probiotics and in-hive fermentation as a source of beneficial microbes to support the gut microbial health of honey bees. Journal of insect science (Online). doi:10.1093/jisesa/iead093 · Türkçe özet

Sıradaki soru