Soya unu, bira mayası ya da ticari protein katkısıyla yapılan polen ikameleri, polen bulunmadığında koloninin protein açığını kapatmaya yardımcı olabilir; ama denemeler onları doğal polene eşdeğer göstermiyor. ABD'deki bir kış denemesinde ticari takviye alan koloniler, doğal yemde beslenenlere göre daha az proteini sindirdi, daha fazla Nosema ve virüs taşıdı, daha çok ana kaybetti1. Türkiye'de kışlama öncesi polen alan koloniler de kek grubundan daha iyi gelişti2.
- İkame polen yokken açığı kapatır; polenle eşdeğer değildir.
- Soya ve maya proteini taşır; sterol, yağ asidi ve çeşitlilik eksik kalabilir.
- Türk denemelerinde doğal polen, kek gruplarının önünde yer aldı.
- Doğal polen geliyorsa ikameye gerek yoktur.
Polen ikamesi nedir, neden kullanılır?
Polen ikamesi, arıya polenin yerine protein sağlamak için hazırlanan karışımdır. Ev yapımı tariflerde en sık soya unu, bira mayası ve şeker ya da şurup kullanılır; ticari ürünlerde bunlara başka protein kaynakları, vitaminler ve yağlar eklenebilir4. Amaç, yavru büyütmesi gereken bir koloninin dışarıda polen bulamadığı haftaları köprülemektir.
İhtiyaç gerçek bir ihtiyaçtır. Yalnız şeker şurubuyla beslenen arılarda vücut proteini ve larva yemi üreten bezler, polen ya da protein takviyesi alan arılara göre küçük kaldı5. Kanada'daki üç yıllık denemede ilkbaharda polen ya da polen ikamesiyle desteklenen koloniler yavruya daha erken başladı; bu dönemde polen ile ikame alan koloniler her bakımdan benzer sonuç verdi6. Sorun ikamenin işe yaramaması değil, neyi tam karşılayıp neyi eksik bıraktığıdır.
Soya ve maya neyi karşılar, neyi karşılamaz?
Soya unu ve bira mayası, bol ve ucuz protein kaynaklarıdır. Polen ise yalnız protein değildir. Polen kaynaklı bir sterol olan 24-metilenkolesterol diyete eklendiğinde kafes arılarının yaşama oranı, yem tüketimi, baş proteini ve karın yağ içeriği arttı7. Omega-3 yağ asidi eksikliği arıların öğrenmesini belirgin biçimde bozdu8. Yüksek kaliteli polenlerde daha fazla demir ve kalsiyum ölçüldü9. Bir ikame bu bileşenleri dengeli biçimde içermiyorsa, protein oranı yüksek olsa bile polenin yerini tutmayabilir.
Soyanın kendine özgü bir sorunu da var: içerdiği bazı proteinler ve besin karşıtı maddeler sindirimi zorlaştırabilir. Laboratuvarda bal arısı bağırsağından ayrılan bir Bacillus subtilis suşuyla katı ortamda mayalanan soya küspesinde alerjen proteinler ve besin karşıtı faktörler azaldı10. Bu bir arı besleme denemesi değil, yemin işlenmesine dair bir laboratuvar bulgusudur; yine de çiğ soyanın arı için ideal bir hammadde olmadığını hatırlatır.
Çeşitlilik de eksik kalan bir parçadır. Çok kaynaklı polen diyeti, tek kaynaklı ve proteinden zengin diyetlere göre bile arının bağışıklık göstergelerini, özellikle kovan ve yavru yemini dezenfekte etmeye yarayan glukoz oksidaz etkinliğini daha çok artırdı11. Tek tip bir ikame bu çeşitliliği taklit edemez.
Haşhaş poleni grubunda kışın arılı çerçeve değerinin üretim maliyetini karşılama oranı12
Adanacıoğlu H. ve ark. 2022 · ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 32(2):217Uluslararası denemeler ne gösterdi?
Kafes çalışmalarında arılar poleni ticari takviyeden daha istekli yedi; vücut proteini ve bez gelişimi iki grupta benzer çıktı, deforme kanat virüsü ise polen grubunda en düşüktü5. Güney Afrika'da yavrusuz kafeslerde yapılan çalışmada kazein, arı sütü ve ticari bir polen ikamesiyle hazırlanan diyetler karşılaştırıldı; 14 gün süren deneyde yaşama oranı kazein diyetinde en yüksek, ticari ikamede en düşük oldu13.
Koloni düzeyindeki en açık kıyas ABD'den geliyor. Kasım–Şubat arasında kolonilerin bir kısmı rapini (Brassica rapa) tarlasında doğal yemde tutuldu, bir kısmına ticari protein takviyesi verildi. Takviyenin çözünür protein ve çoğu amino asit düzeyi rapini poleninden düşüktü, bakıcı arılar takviyedeki proteinin daha azını sindirdi1. Koloni büyümesi ve hemolenf proteini farklı çıkmadı; ancak takviye alan kolonilerde kara ana hücresi virüsü ve Nosema daha yüksek, ana kayıpları daha fazlaydı1.
Türkiye'deki denemeler
Kışlama öncesi besleme üzerine yapılan bir denemede 24 koloni karışık bahar poleni, ticari arı keki, bal ve şeker şurubu gruplarına ayrıldı; grup başına 6 koloni vardı. Polen grubu arılı çerçeve, yavrulu alan ve depolanan polen alanında anlamlı biçimde üstün çıktı. Kışlama yeteneğinde gruplar arasında fark görülmedi; en yoğun Nosema yükü ise ticari kek grubundaydı2.
Ekonomik açıdan bakan çalışma 48 koloniyi haşhaş poleni, laden poleni, karışık polen, arı keki, şurup ve kontrol gruplarına ayırdı; grup başına 8 koloni vardı. Haşhaş poleni grubunda arılı çerçeve değerinin üretim maliyetini karşılama oranı kış öncesi yüzde 40,65, kışta yüzde 102,98, erken baharda yüzde 98,66 oldu. Laden poleni ikinci sırada geldi; kek dahil öteki gruplarda göreli karlılık daha düşük kaldı12.
Yeni bir protein kaynağı olarak spirulina da denendi. Muğla ekotipi kolonilere Ekim–Kasım boyunca haftada bir laden poleni ya da yüzde 10, 20 veya 30 spirulina katılmış kek verildi. İlkbaharda en yüksek ergin arı ve yavru alanı yüzde 20 spirulinalı grupta (9,0 çerçeve; 6162 cm²), en düşük laden poleni grubunda (6,5 çerçeve; 4722 cm²) ölçüldü; ancak grup başına 4 koloni vardı ve farklar istatistiksel olarak önemsizdi. Yüzde 30 spirulinalı kek daha az tüketildi14.
Bileşenler yan yana
| Kaynak | Güçlü yanı | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Karışık doğal polen | Protein, sterol, yağ asidi, mineral ve çeşitlilik bir arada | Hastalık taşıma riski; güvenilir kaynaktan alınmalı |
| Soya unu | Ucuz ve bol protein | Besin karşıtı maddeler; tek başına eksik bir diyet10 |
| Bira mayası | Protein ve B vitaminleri | Polenin sterol ve yağ asidi profilini vermez |
| Ticari protein keki | Hazır, standart, saklaması kolay | Doğal yeme göre daha düşük sindirim ve daha yüksek Nosema bulundu1 |
| Spirulina katkılı kek | Yeni bir protein kaynağı | Türk denemesinde farklar anlamsız; yüksek oranda tüketim düştü14 |
İkame en çok ne zaman işe yarar?
Kanada denemesinin yazarları, ilkbahar desteğine yapılan yatırımın büyük bahar nüfusunun önemli olduğu durumlarda geri döndüğünü, bala uzun vadeli katkının ise ancak bahar tarlacılığı kötü havayla ciddi biçimde kısıtlandığında ortaya çıktığını belirtti6. Başka bir deyişle ikamenin değeri, dışarıdaki polenin ne kadar eksik olduğuyla doğru orantılıdır.
Sonbaharda tablo farklıdır. Polen kaynağının uzatıldığı kolonilerde yavru üretimi Ekim’e kadar sürdü, ama sonunda yetişen kışlık arı sayısı değişmedi15. Bu dönemde ikameden beklenen, kışlık arıların sayısını artırması değil, onlara kadar geçen haftalarda yavrunun protein açığına düşmemesidir. Tarım arazisinde bahar polen girişinin azalması sezon sonuna kadar taşınan kayıplarla ilişkili bulunduğundan, polenin kıt olduğu arılıklarda ikame bir kurtarma değil, açığı daraltan bir önlemdir16.
İkameyi kullanacaksanız
İkameyi bir köprü gibi düşünün. Koloni açık yavru taşıyor, yavrunun çevresinde polen bandı yok ve hava ya da mevsim tarlacının polen getirmesine izin vermiyorsa kullanın; tarlacılar polenle dönmeye başladığında kovandan alın. Doğal polen bulabiliyorsanız, Türk denemeleri hem gelişim hem karlılık açısından polen lehine sonuç verdi212.
Fazlası da yarar sağlamaz. Kafes deneyinde esansiyel amino asitçe zengin diyetlerde genç işçilerin ömrü kısaldı17. Az ve sık verin, birkaç günde tükenmeyen, kuruyan ya da küflenen ikameyi kovandan alın. İkame vermek Nosema ve Varroa takibinin yerini tutmaz; kek grubundaki yüksek Nosema bulgusu bunun hatırlatıcısıdır2. İkameyi yavrulu alanın hemen üstüne, çıtaların üzerine koyun; onu tüketecek olanlar yavrunun üzerinde çalışan bakıcı arılardır.
Sık yapılan hatalar
- İkameyi doğal polene eşdeğer sayıp polen akımında da vermeyi sürdürmek.
- Yalnız soya unundan oluşan tek bileşenli karışım hazırlamak.
- Kaynağı bilinmeyen polenle ikameyi zenginleştirmek; hastalık taşınabilir.
- İkame verdiği için Nosema kontrolünü ertelemek.
Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.
Şurup hesaplayıcıSık sorulanlar
Arıya bira mayası verilir mi?
Soya unu arıya zararlı mı?
Ticari protein keki polen kadar iyi mi?
İkame ilkbaharda işe yarar mı?
Kaynaklar
- DeGrandi-Hoffman G, Chen Y, Rivera R, Carroll M, Chambers M, Hidalgo G, de Jong EW (2016). Honey bee colonies provided with natural forage have lower pathogen loads and higher overwinter survival than those fed protein supplements. Apidologie 47(2):186-196. doi:10.1007/s13592-015-0386-6 · Türkçe özet
- Kösoğlu M. ve ark. (2019). Bal Arılarında Kışlama Öncesi Farklı Beslemenin Koloni Gelişimine Etkileri. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 29(2):85. doi:10.18615/anadolu.660232 · Türkçe özet
- Amdam GV, Omholt SW (2002). The regulatory anatomy of honeybee lifespan. Journal of theoretical biology. doi:10.1006/jtbi.2002.2545 · Türkçe özet
- Honey Bee Health Coalition (2024). Honey Bee Nutrition Guide. Honey Bee Health Coalition. bağlantı · Türkçe özet
- DeGrandi-Hoffman G ve ark. (2010). The effect of diet on protein concentration, hypopharyngeal gland development and virus load in worker honey bees (Apis mellifera L.). Journal of insect physiology. doi:10.1016/j.jinsphys.2010.03.017 · Türkçe özet
- Mattila HR, Otis GW (2006). Influence of pollen diet in spring on development of honey bee (Hymenoptera: Apidae) colonies. Journal of economic entomology. doi:10.1603/0022-0493-99.3.604 · Türkçe özet
- Chakrabarti P ve ark. (2019). Evaluating Effects of a Critical Micronutrient (24-Methylenecholesterol) on Honey Bee Physiology. Annals of the Entomological Society of America. doi:10.1093/aesa/saz067 · Türkçe özet
- Arien Y ve ark. (2015). Omega-3 deficiency impairs honey bee learning. Proceedings of the National Academy of Sciences. doi:10.1073/pnas.1517375112 · Türkçe özet
- Dolezal AG ve ark. (2019). Interacting stressors matter: diet quality and virus infection in honeybee health. Royal Society open science. doi:10.1098/rsos.181803 · Türkçe özet
- Hwang CY ve ark. (2025). In vitro evaluation of Bacillus subtilis isolated from Apis mellifera for potential use as a probiotic feed additive in honeybees. Scientific reports. doi:10.1038/s41598-025-33832-8 · Türkçe özet
- Alaux C ve ark. (2010). Diet effects on honeybee immunocompetence. Biology letters. doi:10.1098/rsbl.2009.0986 · Türkçe özet
- Adanacıoğlu H. ve ark. (2022). Economic Analysis of Honey Bee Colonies Fed with Different Pollen Diets before Wintering. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 32(2):217. doi:10.18615/anadolu.1173055 · Türkçe özet
- Altaye SZ ve ark. (2010). Convergence of carbohydrate-biased intake targets in caged worker honeybees fed different protein sources. The Journal of experimental biology. doi:10.1242/jeb.046953 · Türkçe özet
- Dağ M., Uçak Koç A. (2025). Overwintering Performance and Spring Development of Honeybee Colonies Fed with Spirulina (Arthrospira platensis). Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 22(1):105. doi:10.25308/aduziraat.1645404 · Türkçe özet
- Mattıla HR, Otıs GW (2007). Dwindling pollen resources trigger the transition to broodless populations of long‐lived honeybees each autumn. Ecological Entomology. doi:10.1111/j.1365-2311.2007.00904.x · Türkçe özet
- Requier F ve ark. (2016). The carry‐over effects of pollen shortage decrease the survival of honeybee colonies in farmlands. Journal of Applied Ecology. doi:10.1111/1365-2664.12836 · Türkçe özet
- Paoli PP ve ark. (2014). Nutritional balance of essential amino acids and carbohydrates of the adult worker honeybee depends on age. Amino acids. doi:10.1007/s00726-014-1706-2 · Türkçe özet