Nektar iki işlemle bala döner. Birincisi kimyasaldır: arının hipofaringeal bezinden salgılanan alfa-glukozidaz III (invertaz), nektardaki sakkarozu glikoz ve fruktoza ayırır12. İkincisi fizikseldir: arılar nektarı peteğe koyup suyunu uçurur, depolar ve olgunlaşmaya bırakır3. Türk Gıda Kodeksi'ne göre balın nemi genel olarak %20'yi geçemez4. Bu yüzden sırlanmamış, sulu bal henüz bitmiş ürün sayılmaz.
- Nektardaki sakkarozu arının kendi enzimi glikoz ve fruktoza ayırır.
- Bu enzim tarlacı arının başındaki hipofaringeal bezden gelir.
- Arılar nektarın suyunu uçurur; olgun balda nem en fazla %20 olmalıdır.
- Balda arının kattığı proteinler de vardır; şurupla yapılan ürün bal sayılmaz.
Nektar kovana girdiğinde neyle karşılaşır?
Bal arısı çiçekten iki şey toplar: karbonhidrat kaynağı olan nektar ve protein kaynağı olan polen. Koloni nektarı bal olarak, poleni de arı ekmeği olarak petekte saklar; kovan içinde çalışan arılar bu stokları tüketip yavru ve ana arı için besine dönüştürür5. Yani bal, koloninin kış ve kıtlık günleri için kurduğu enerji bankasıdır.
Tarlacı arı nektarı bal midesinde (sindirim kanalının başındaki, taşıma işi gören genişlemiş bölüm) kovana getirir ve kovandaki arılara aktarır. Bu ağızdan ağıza aktarım sırasında nektar, yalnızca taşınan bir sıvı olmaktan çıkar; arının kendi salgılarıyla karışmaya başlar3. Beslenme fizyolojisi üzerine Türkçe derleme, nektar toplamanın tarlacı sayısına, mevsime ve bölgedeki floraya bağlı olduğunu vurgular6. Kovana giren nektarın miktarını dışarıdaki çiçek kadar içerideki tarlacı nüfusu da belirler.
İnvertaz: sakkarozu ikiye bölen enzim
Nektardaki ana şeker çoğunlukla sakkarozdur; çiçeğe göre değişen oranlarda glikoz ve fruktoz da içerir. Japon araştırmacılar bal arısından üç ayrı alfa-glukozidaz enzimi saflaştırdı ve baldan aldıkları enzimin, özellikleri bakımından üçüncüsüyle neredeyse aynı olduğunu gördü1. Arıcıların invertaz dediği enzim budur: alfa-glukozidaz III.
Bu enzimin nerede yapıldığı da belli. Antikorlarla yapılan incelemede alfa-glukozidaz I orta bağırsakta, II orta bağırsak ve hemolenfte (arının kanı), III ise hipofaringeal bezde bulundu; enzimin bu bezden nektara salgılandığı düşünülüyor1. Hipofaringeal bez, arının başında, ağız boşluğuna açılan salgı bezidir. Enzimin işi basittir ama sonucu büyüktür: bir molekül sakkaroz, bir glikoz ve bir fruktoz molekülüne ayrılır2.
Bu ayrışmanın arı için iki kazancı vardır. Glikoz ve fruktoz, sakkarozdan daha küçük şekerlerdir ve arının hücrelerine doğrudan yakıt olarak girebilir. Ayrıca aynı miktar şeker daha az suyla daha koyu bir çözelti oluşturabilir; bu da bozulmadan uzun süre saklanan bir stok demektir5.
İnvertaz yalnızca petekte değil, yemlikten alınan şurupta da çalışır. Çay şekeri saf sakkarozdur; arı onu da nektar gibi aynı enzimle glikoz ve fruktoza ayırır21. Sonbaharda verilen yoğun şurubun kovanda işlenip depolanması, bu yüzden kovan içi arılara ek bir iş yükü getirir; kış beslemesini erken bitirmek arıya bu işi ılık günlerde yapma fırsatı tanır.
Bal Tebliği'ne göre olgun balda izin verilen en yüksek nem4
Tarım ve Orman Bakanlığı 2020 · Resmî Gazete 31107, 22.04.2020Aynı bez, iki farklı iş: bakıcıdan tarlacıya geçiş
Hipofaringeal bezin en ilginç yanı, arının yaşına ve işine göre ürettiği salgının değişmesidir. Genç bakıcı arının bezi ağırlıklı olarak majör arı sütü proteinleri salgılar ve yavruyu besler. Aynı arı tarlacılığa geçtiğinde bez, nektarı işleyen alfa-glukozidaz III üretmeye yönelir2.
Ueno ve arkadaşları, hemen hemen aynı yaştaki arıların farklı işler yaptığı deneme kolonileri kurdu. Gen ifadesi yaşla değil, arının o sırada yaptığı işle uyumlu çıktı; juvenil hormon benzeri bir madde verilince tarlacıya özgü enzim genleri arttı, bakıcıya özgü genler baskılandı2. Bu, koloninin ihtiyacına göre bezin yeniden programlanabildiğini düşündürür. Arı sütü ile bal aynı organın iki farklı dönemdeki ürünüdür; bu konunun öteki yüzünü bakıcı arılar sayfasında anlatıyoruz.
Suyun uçurulması ve olgunlaşma
Enzim işini yaparken ikinci süreç başlar: suyun uzaklaştırılması. Arılar nektarı peteğe koyar, suyunu uçurur, depolar ve olgunlaşmaya bırakır; Bilikova ve arkadaşları bal tanımına tam da bu adımların eklenmesini önerir3. Kovan içindeki sıcaklık ve hava akımı bu buharlaşmayı hızlandırır. Hücre yeterince koyulaştığında arılar onu mumla sırlar.
Olgunluğun yasal ölçüsü nemdir. Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre balda nem genel olarak en fazla %20 olabilir; aynı tebliğ HMF için en fazla 40 mg/kg ve diastaz sayısı için en az 8 sınırı koyar4. Diastaz da bala arıdan geçen bir enzimdir; yüksek HMF ise balın ısıtıldığına ya da uzun süre kötü koşulda bekletildiğine işaret eder. Isıtılmış şuruplarda oluşan HMF'nin arıya zararlı olduğu kafes denemelerinde gösterilmiştir7.
Balda yalnızca şeker yok: arının kattığı maddeler
Bal genellikle bitkinin ürünü sanılır, oysa içinde arının kendi proteinleri de vardır. Majör arı sütü proteinlerinden apalbumin1 balın düzenli bir bileşeni olarak bulundu ve balın orijinallik testinde işaretçi olarak kullanılabileceği gösterildi3. Bu proteinlerin ve peptitlerin balın mikrop öldürücü özelliğine katkı yaptığı düşünülüyor3.
Glukoz oksidaz da bu listede yer alır. Bu enzim, arıların koloniyi ve yavru besinini mikroplardan arındırmasını sağlayan sosyal bağışıklığın bir parçası olarak ölçülür. Laboratuvar denemesinde karışık polenle beslenen arılarda glukoz oksidaz etkinliği, tek tür polenle beslenenlerden daha yüksek çıktı; proteince daha zengin tek tür polen bile bu farkı kapatmadı8. Demek ki balın kalitesi, onu işleyen arının nasıl beslendiğinden de etkilenebilir.
| Aşama | Ne olur? | Kim yapar? |
|---|---|---|
| Toplama | Nektar bal midesinde kovana taşınır | Tarlacı arı |
| Enzimle işleme | Sakkaroz, alfa-glukozidaz III ile glikoz ve fruktoza ayrılır | Tarlacının hipofaringeal bezi |
| Su uçurma | Nektar peteğe konur, suyu buharlaşır | Kovan içi arılar, kovan ısısı ve hava akımı |
| Olgunlaşma ve sırlama | Nem en fazla %20'ye iner, hücre mumla kapatılır | Kovan içi arılar |
Şeker şurubu da aynı yoldan geçer mi?
Arı, yemlikten aldığı şurubu da nektar gibi işleyip peteğe koyar. Bu nedenle şurubun bala karışması kolaydır. Bal Tebliği, arıların şurupla beslenmesiyle elde edilen ürünün bal olarak satılamayacağını açıkça yazar4. Avrupa Komisyonu'nun 2021-2022 denetiminde AB'ye ithal edilen 320 bal örneğinin %46'sı yabancı şeker şurubu eklenmiş olma şüphesi taşıdı; rapor, ana nektar akımında yapılan şurup beslemesinin bala dolaylı şeker geçişi riskini ayrıca tanımlar9.
Besin değeri açısından da fark vardır. Polende ve propoliste bulunan p-kumarik asit gibi bileşenler arının zehir arındırma genlerini uyarır; sakkaroz diyetine p-kumarik asit eklemek bir akarisitin orta bağırsakta parçalanmasını yaklaşık %60 artırdı10. Saf şeker şurubunda bu bileşenler yoktur. Şurup, kıtlıkta enerji açığını kapatır; balın yerini tam olarak tutmaz.
Bu bilgi sahada ne demek?
Birincisi, hasat zamanını sırlama belirler. Sırlanmamış hücrelerdeki bal henüz olgunlaşmamış olabilir; nemi yüksek bal depoda ekşiyebilir ve tebliğdeki %20 sınırını aşabilir4. Çerçeveyi yatay tutup sallayınca damlayan bal varsa beklemek daha doğrudur.
İkincisi, ballık takılıyken ve bal akımı sürerken şurup verilmez. Arı şurubu nektardan ayırmaz, aynı peteklere taşır9. Teşvik ya da kış beslemesini ballığı almadan önce değil, aldıktan sonra yapın.
Üçüncüsü, enzimi yapan tarlacının kendisi de iyi beslenmiş olmalıdır. Nektar akımı geldiğinde kovanı dolduracak güçlü bir tarlacı kuşağı, ilkbaharda yeterli polenle büyütülmüş yavrudan çıkar11. Bal verimini artırmak, aslında iki ay önceki protein yönetimiyle başlar.
Dördüncüsü, uçuşun da bir enerji bedeli vardır. 30 °C civarında tipik bir toplama gününde koloni enerjisinin yaklaşık %30'u tarlacılığa harcanır12. Nektarın bir kısmı daha kovana varmadan tarlacının kendi kasında yanar; uzak ve dağınık meralarda kovana kalan net kazanç azalır. Kovanı akım veren bitkiye yakın konumlamak bu yüzden yalnızca zaman değil, enerji tasarrufudur.
- Hasat ölçütü: çerçevenin büyük kısmı sırlı, sallayınca damlama yok.
- Ballık takmadan önce yemlikteki şurup bitmiş, yemlik kaldırılmış olsun.
- Hasattan sonra balı serin ve kapalı kapta saklayın; ısıtma HMF'yi artırır.
- Akımdan altı-sekiz hafta önce polen durumunu kontrol edin; tarlacı nüfusu o yavrudan çıkar.
Sık yapılan hatalar
- Sırlanmamış, sallayınca damlayan balı hasat etmek
- Ballık takılıyken ya da bal akımında şurup vermek
- Şurubu kaynatmak ya da uzun süre sıcakta bekletmek (HMF oluşur)
Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.
Şurup hesaplayıcıSık sorulanlar
İnvertaz enzimini arı nereden üretir?
Bal neden sırlanınca hasat edilir?
Arıya verilen şurup bala dönüşür mü?
Balda arıdan gelen protein var mı?
Kaynaklar
- Kubota M ve ark. (2004). Localization of alpha-glucosidases I, II, and III in organs of European honeybees, Apis mellifera L., and the origin of alpha-glucosidase in honey. Bioscience, Biotechnology, and Biochemistry. doi:10.1271/bbb.68.2346 · Türkçe özet
- Ueno T ve ark. (2015). Changes in the Gene Expression Profiles of the Hypopharyngeal Gland of Worker Honeybees in Association with Worker Behavior and Hormonal Factors. PLoS One. doi:10.1371/journal.pone.0130206 · Türkçe özet
- Bilikova K ve ark. (2015). Major royal jelly proteins as markers of authenticity and quality of honey. Arhiv za higijenu rada i toksikologiju. doi:10.1515/aiht-2015-66-2653 · Türkçe özet
- Tarım ve Orman Bakanlığı (2020). Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete 31107, 22.04.2020. bağlantı · Türkçe özet
- Wright GA ve ark. (2018). Nutritional Physiology and Ecology of Honey Bees. Annual review of entomology. doi:10.1146/annurev-ento-020117-043423 · Türkçe özet
- Özmen Özbakır G., Alişiroğlu D. G. (2019). Bal Arılarında Beslenme Fizyolojisi ve Metabolizması. Hayvansal Üretim 60(1):67. doi:10.29185/hayuretim.523081 · Türkçe özet
- LeBlanc BW ve ark. (2009). Formation of hydroxymethylfurfural in domestic high-fructose corn syrup and its toxicity to the honey bee (Apis mellifera). Journal of agricultural and food chemistry. doi:10.1021/jf9014526 · Türkçe özet
- Alaux C ve ark. (2010). Diet effects on honeybee immunocompetence. Biology letters. doi:10.1098/rsbl.2009.0986 · Türkçe özet
- Avrupa Komisyonu (2023). From the hives: EU coordinated action to deter certain fraudulent practices in the honey sector (2021-2022). European Commission, Knowledge for Policy. bağlantı · Türkçe özet
- Mao W ve ark. (2013). Honey constituents up-regulate detoxification and immunity genes in the western honey bee Apis mellifera. Proceedings of the National Academy of Sciences. doi:10.1073/pnas.1303884110 · Türkçe özet
- Requier F ve ark. (2016). The carry‐over effects of pollen shortage decrease the survival of honeybee colonies in farmlands. Journal of Applied Ecology. doi:10.1111/1365-2664.12836 · Türkçe özet
- Harrison JF, Fewell JH (2002). Environmental and genetic influences on flight metabolic rate in the honey bee, Apis mellifera. Comparative biochemistry and physiology. Part A, Molecular & integrative physiology. doi:10.1016/s1095-6433(02)00163-0 · Türkçe özet