Arıcıya cevap
Mevsim

Kovan neden gelişmiyor?

Güncellendi 4 dk okuma16 kaynakSaha denemelerine dayanırHazırlayan: Vetorin bilim ekibi
Kısa cevap

Bir kovanın ilkbaharda ya da sezon içinde büyümemesinin başlıca nedenleri yetersiz ya da yaşlı ana arı, polen eksikliği, Varroa ve diğer hastalıklar, yağma, yanlış kovan hacmi ve elverişsiz havadır. Polen girişi azalan koloniler daha az yavru üretir, nüfusları küçülür ve akar yükleri artar1; protein kıtlığında koloni genç larvaları feda eder2. Çözüm, belirtiyi okuyup nedeni ayırmakla başlar.

  • Gelişmeme bir teşhis değil, ardındaki nedenin görünen yüzüdür.
  • Düzensiz, delikli yavru polen kıtlığına ya da ana sorununa işaret edebilir.
  • İlkbaharda polen girişi düşen kolonilerde Varroa yükü daha yüksek bulundu.
  • Kovan hacmini koloninin kapladığı alana göre ayarlayın.

Önce belirtiyi doğru okuyun

'Kovan gelişmiyor' cümlesi farklı tabloları anlatabilir: arılı çerçeve sayısı haftalardır aynı kalıyor, yavru alanı küçük ve delik deşik, arılar çok ama yavru yok, ya da koloni büyüyor ama bal yapmıyor. Her tablo farklı bir nedene işaret eder. Kontrol sırasında dört şeye bakın: yumurta ve genç larva var mı, yavru alanı derli toplu mu, kovanda perga ve bal ne durumda, arılar ve yavrularda hastalık belirtisi var mı.

Kovan kartına arılı çerçeve sayısını ve yavrulu çerçeve sayısını her kontrolde yazmak, gelişmenin gerçekten durup durmadığını görmenin en güvenilir yoludur. İki üç haftalık kayıt, göz kararından çok daha fazlasını söyler.

Karşılaştırma da önemli bir ipucudur. Arılıktaki bütün kovanlar aynı anda duraksadıysa nedeni büyük olasılıkla dışarıdadır: hava, çiçek kıtlığı ya da çevrede yapılan bir ilaçlama. Yalnızca bir iki kovan geride kaldıysa sorunu o kovanların içinde, anada, hastalıkta ya da stokta aramak gerekir. Bu basit ayrım, kontrol listesinin hangi satırından başlayacağınızı belirler.

Belirtiden nedene: kontrol tablosu

GördüğünüzOlası nedenBakılacak yer
Yumurta yok, ana görünmüyorAnasızlık ya da yeni ana henüz başlamadıAna yüksüğü, genç larva, birkaç gün sonra tekrar
Delikli, düzensiz yavruYaşlı ana, polen kıtlığı ya da yavru hastalığıPerga miktarı, larvaların rengi ve duruşu
Bir hücrede birden çok yumurtaYalancı ana (yumurtlayan işçi)Kambur erkek arı yavrusu
Bol bal, az yavruYavru yuvasının balla tıkanmasıOrtadaki çerçevelerde boş hücre
Arı sayısı azalıyor, kanatları buruşuk arılarVarroa ve virüsAkar sayımı
Girişte kavga, mum kırıntısıYağmaUçuş deliği, açıkta besin
%2,5–61

çiçek polenlerinin protein içeriğinin türden türe değiştiği aralık4

Roulston TH ve ark. 2000 · Ecological Monographs

Polen: büyümenin hammaddesi

Koloninin büyüyebilmesi için larvaları besleyecek arı sütü gerekir; arı sütünü genç bakıcı arılar polenden elde ettikleri proteinle üretir3. Polen toplama, koloninin ihtiyacıyla orantılı yürütülür; nektar toplamı ise tarlacı sayısına, mevsime ve floraya bağlıdır5. Polen girişi kesildiğinde koloni bunu hızla hisseder: deneysel kıtlıkta beş gün tarlacılık yapamayan koloniler üç günden genç larvaları yiyerek ortadan kaldırdı ve büyük larvaların hücresini erken sırladı2. Sahada bunun izi, sırlı yavruların arasında boş hücrelerin göründüğü delikli bir yavru alanıdır.

Polenin miktarı kadar niteliği de önemlidir. Çiçek polenlerinin protein içeriği türden türe yaklaşık %2,5 ile %61 arasında değişir4. Yani bol polen giren ama tek bir düşük proteinli kaynağa bağlı kalmış bir arılıkta da yavru büyümesi yavaşlayabilir. Laboratuvar çalışmalarında polen kalitesi bakıcı arıların fizyolojisini etkiledi6, çok çiçekli polen ise bazı bağışıklık göstergelerini tek tür polene göre yükseltti7.

Yoğun tarım alanlarında yapılan bir saha çalışması bu zinciri sezon boyunca izledi: ilkbaharda polen toplamı düşen koloniler daha az yavru üretti, sezonun ilerleyen döneminde nüfusları küçüldü, kışa daha az balla girdi, Varroa yükleri ve kayıpları arttı. Çalışmada sezonun başında yavru yerine bal depolamaya yönelen kolonilerin bu olumsuz zincire daha çok girdiği görüldü; yazarlar ilkbahar hasadının sınırlanmasını öneriyor1.

Ana arı: koloninin hızını belirler

Kolonideki bütün yumurtalar tek bir anadan gelir; ana yavaşlarsa koloni de yavaşlar. Yaşlanmış, kötü çiftleşmiş ya da yaralanmış bir ana daha az ve düzensiz yumurtlar. Yeni çiftleşen ana ise yumurtlamaya başlamadan önce birkaç gün bekleyebilir; bu sırada arıcı koloniyi anasız sanıp gereksiz müdahale edebilir. Ana yüksüğü, genç larva ve tek tek, hücrenin dibine düzgün bırakılmış yumurtalar ananın yerinde ve işlevde olduğunu gösterir.

Bir hücrede birden fazla yumurta, hücre duvarına yapışık yumurtalar ve işçi gözlerinde kambur erkek arı yavrusu, koloninin uzun süredir anasız kaldığını ve bazı işçilerin yumurtlamaya başladığını düşündürür. Bu kolonilere yeni ana kabul ettirmek zordur; çoğu arıcı onları anası olan bir koloniyle birleştirmeyi tercih eder. Ana sorununu ayrıntılı ele alan sayfamız, yumurtlamanın neden durduğunu tek tek açıklıyor.

Hastalık, akar ve pestisit

Varroa akarı ve taşıdığı virüsler, gelişmeyen ve sonbaharda çöken kolonilerin en sık ortak noktasıdır8. ABD'de altı arılıkta üç yıl süren bir çalışmada sonbaharda toplanan polen, yavru üretimi ve Varroa düzeyi kolonilerin kışı atlatmasını öngören ölçüler arasında yer aldı9. Yani akar, beslenme ve büyüme birbirinden ayrı başlıklar değildir. Nosema da sessiz bir yavaşlatıcı olabilir: laboratuvarda Nosema ceranae ile enfekte arıların ne kadar yaşadığı, aldıkları polenin kalitesine göre değişti6.

Kötü beslenme ile enfeksiyon arasında karşılıklı bir ilişki vardır: zayıf beslenme virüs ve mantar hastalıklarının etkisini ağırlaştırabilir, patojenler de arının besin kullanımını bozar10. Pestisitler de bu yükü artırabilir; laboratuvarda sahada rastlanabilecek dozda neonikotinoid ile beslenme stresi birlikte uygulandığında arıların hayatta kalması yaklaşık yarıya indi11. Yavruda çökme, delinme, kötü koku ya da renk değişikliği görürseniz il veya ilçe tarım müdürlüğüne ya da veteriner hekime başvurun.

Kovan düzeni, hava ve arı soyu

Bazen sorun arıda değil, kovanın düzenindedir. İlkbaharda koloninin kapladığından çok büyük bir hacimde bırakılan arılar boş alanı ısıtmaya enerji harcar ve yavru alanını genişletmekte zorlanır; bölme tahtasıyla alanı daraltmak bu yükü azaltır12. Tersine, yaz başında yer verilmeyen güçlü bir koloni yavru yuvasını balla doldurur, ananın yumurtlayacak hücresi kalmaz ve koloni oğul hazırlığına girer.

Hava da belirleyicidir. Soğuk, yağışlı bir ilkbahar tarlacılığı kısıtlar ve polen girişini azaltır; üç yıllık bir saha çalışmasında ilkbaharda polenle desteklenen ile desteklenmeyen koloniler arasındaki bal verimi farkı ancak hava koşullarının tarlacılığı ciddi biçimde kısıtladığı yılda belirginleşti13. Son olarak, arı soyları uçuş metabolizması ve tarlacılık çabası bakımından birbirinden ayrılır14; bölgeye uyum sağlamış yerel arıyla çalışmak gelişme hızını da etkiler.

Gelişmeyen kovan için yol haritası

Kontrol sırasını şöyle kurabilirsiniz. Önce ana: yumurta ve genç larva yoksa birkaç gün sonra tekrar bakın, hâlâ yoksa ana vermeyi ya da birleştirmeyi düşünün. Sonra besin: perga yoksa ve dışarıda polen kıtsa proteinli kek ya da güçlü kovandan perga dolu çerçeve, stok azsa az miktarda 1:1 şurup verin; 1:1 oranı ağırlık esaslıdır, yani 1 kg şekere 1 kg su15. Ardından sağlık: akar sayımı yapın, yavru belirtilerine bakın. En son düzen: hacmi daraltın ya da yer verin, girişi koloninin gücüne göre ayarlayın.

Her adımdan sonra iki üç hafta bekleyip arılı çerçeve sayısını yeniden yazın. Yavru döngüsü kısa değildir; bugün yaptığınız doğru müdahalenin etkisini ancak yeni arılar çıktığında görürsünüz. Sabırsızlıkla her hafta yeni bir şey denemek, hangi adımın işe yaradığını anlamayı imkânsız hale getirir.

Sık yapılan hatalar

  • Ana yokluğunu kontrol etmeden koloniyi aylarca beslemek.
  • Delikli yavruyu yalnızca anaya bağlayıp polen ve hastalığı atlamak.
  • İlkbaharda zayıf koloniyi geniş, boş bir kovanda bırakmak.
  • Akar sayımı yapmadan gelişmeme sorununu çözmeye çalışmak.

Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.

Şurup hesaplayıcı

Sık sorulanlar

Kovan ilkbaharda neden büyümüyor?
En sık nedenler ana arı sorunu, polen eksikliği, Varroa ve fazla geniş kovan hacmidir. İlkbaharda polen girişi düşen kolonilerde yavru üretimi azaldı ve akar yükü arttı1.
Delikli yavru her zaman ana arıdan mı kaynaklanır?
Hayır. Polen kıtlığında koloni genç larvaları kendisi ortadan kaldırabilir2; yavru hastalıkları da benzer görüntü verir. Perga miktarına ve larvaların durumuna da bakın.
Şurup vermek kovanı geliştirir mi?
Şurup enerji sağlar ama yavru büyümesi için protein gerekir. Yalnızca şurupla beslenen arılarda arı sütü bezleri daha küçük kaldı16.
Gelişmeyen kovanı ne zaman birleştirmeliyim?
Anasız ve yalancı analı koloniler ya da sonbaharda kışa yetecek güce ulaşamayan sağlıklı koloniler için birleştirme genellikle en verimli yoldur12.

Kaynaklar

  1. Requier F ve ark. (2016). The carry‐over effects of pollen shortage decrease the survival of honeybee colonies in farmlands. Journal of Applied Ecology. doi:10.1111/1365-2664.12836 · Türkçe özet
  2. Schmickl T, Crailsheim K (2001). Cannibalism and early capping: strategy of honeybee colonies in times of experimental pollen shortages. Journal of comparative physiology. A, Sensory, neural, and behavioral physiology. doi:10.1007/s003590100226 · Türkçe özet
  3. Wright GA ve ark. (2018). Nutritional Physiology and Ecology of Honey Bees. Annual review of entomology. doi:10.1146/annurev-ento-020117-043423 · Türkçe özet
  4. Roulston TH ve ark. (2000). WHAT GOVERNS PROTEIN CONTENT OF POLLEN: POLLINATOR PREFERENCES, POLLEN–PISTIL INTERACTIONS, OR PHYLOGENY?. Ecological Monographs. doi:10.1890/0012-9615(2000)070[0617:wgpcop]2.0.co;2 · Türkçe özet
  5. Özmen Özbakır G., Alişiroğlu D. G. (2019). Bal Arılarında Beslenme Fizyolojisi ve Metabolizması. Hayvansal Üretim 60(1):67. doi:10.29185/hayuretim.523081 · Türkçe özet
  6. Di Pasquale G ve ark. (2013). Influence of pollen nutrition on honey bee health: do pollen quality and diversity matter?. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0072016 · Türkçe özet
  7. Alaux C ve ark. (2010). Diet effects on honeybee immunocompetence. Biology letters. doi:10.1098/rsbl.2009.0986 · Türkçe özet
  8. Döke MA ve ark. (2015). Overwintering honey bees: biology and management. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2015.05.014 · Türkçe özet
  9. Smart M ve ark. (2016). Linking Measures of Colony and Individual Honey Bee Health to Survival among Apiaries Exposed to Varying Agricultural Land Use. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0152685 · Türkçe özet
  10. Dolezal AG, Toth AL (2018). Feedbacks between nutrition and disease in honey bee health. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2018.02.006 · Türkçe özet
  11. Tosi S ve ark. (2017). Neonicotinoid pesticides and nutritional stress synergistically reduce survival in honey bees. Proceedings. Biological sciences. doi:10.1098/rspb.2017.1711 · Türkçe özet
  12. Korkmaz A. (2015). Anlaşılabilir Arıcılık. Samsun Tarım ve Orman İl Müdürlüğü yayını. bağlantı · Türkçe özet
  13. Mattila HR, Otis GW (2006). Influence of pollen diet in spring on development of honey bee (Hymenoptera: Apidae) colonies. Journal of economic entomology. doi:10.1603/0022-0493-99.3.604 · Türkçe özet
  14. Harrison JF, Fewell JH (2002). Environmental and genetic influences on flight metabolic rate in the honey bee, Apis mellifera. Comparative biochemistry and physiology. Part A, Molecular & integrative physiology. doi:10.1016/s1095-6433(02)00163-0 · Türkçe özet
  15. Honey Bee Health Coalition (2024). Honey Bee Nutrition Guide. Honey Bee Health Coalition. bağlantı · Türkçe özet
  16. DeGrandi-Hoffman G ve ark. (2010). The effect of diet on protein concentration, hypopharyngeal gland development and virus load in worker honey bees (Apis mellifera L.). Journal of insect physiology. doi:10.1016/j.jinsphys.2010.03.017 · Türkçe özet

Sıradaki soru