Arıcıya cevap
Metabolizma

Kışlık arı neden aylarca yaşar? Vitellogenin ve sonbahar beslemesi

Güncellendi 5 dk okuma13 kaynakSaha denemelerine dayanırHazırlayan: Vetorin bilim ekibi
Kısa cevap

Kışlık arı, yazlık arıdan farklı bir fizyolojiyle yaşar ve bu farkın merkezinde vitellogenin vardır. Vitellogenin, yağ dokusunda yapılan bir lipoprotein depo proteinidir; protein durumunun arı ömrünü belirleyen başlıca etkenlerden biri olduğu düşünülür1. Bu protein arıyı oksidatif strese karşı korur2. Sonbaharda polen azalıp yavru üretimi düşünce uzun ömürlü kışlık arılar ortaya çıkar3. Bu yüzden kışın gücü yaz sonundaki polenle kurulur.

  • Kışlık arı, yazlık arıdan farklı bir fizyolojiye geçmiş uzun ömürlü işçidir.
  • Vitellogenin yağ dokusunda yapılan, ömür ve bağışıklıkla ilişkili bir depo proteinidir.
  • Polen azalıp yavru üretimi düşünce koloni kışlık arı üretmeye başlar.
  • Sonbahar arısının proteinle dolması için hem bol besin hem zaman gerekir.

Yazlık arı ile kışlık arı arasındaki fark

Ilıman iklimlerde işçi arılar iki gruba ayrılır: kısa ömürlü yazlık arılar ve uzun ömürlü kışlık arılar1. İkisi de aynı ana arının yumurtasından çıkar; aradaki fark genetikte değil, beslenme ve iş yükündedir. Kışı geçiren bal arıları ayrı bir fizyolojik ve davranışsal duruma girer; bu duruma giriş, sürdürme ve çıkış çevresel, fizyolojik ve sosyal etkenlerle düzenlenir5.

Yazlık arı hızlı yaşar: yavru besler, petek örer, tarlaya çıkar ve vücut rezervini bu işlerde tüketir. Kışlık arı ise salkımda bekler, yavru beslemez ya da çok az besler ve vücudundaki protein ile yağ depolarını korur. Bu iki yaşam biçimi, aynı arının vücudunun iki farklı ayarıdır1.

Vitellogenin nedir, nerede yapılır?

Vitellogenin, böceklerde aslında yumurta sarısının öncülü olan bir lipoproteindir; bal arısında çoğunlukla karın bölgesindeki yağ dokusunda üretilir6. Kısır işçi arılarda ise başka işler üstlenmiştir. Amdam ve Omholt'un derleme ve modelleme çalışması, vitellogeninin yavru besini yapımı dahil çeşitli metabolik amaçlarla kullanılan gerçek bir depo proteini olduğu görüşünü destekler; yazarlara göre arının protein durumu ömrünü belirleyen başlıca etkenlerden biridir1.

Bu protein üç işi birden görür. Bakıcı arı için arı sütünün hammadde deposudur, kışlık arı için uzun ömrün güvencesidir, koloni için de baharda yavruya ilk başlanan günlerde kullanılacak bir protein bankasıdır1. Yağ dokusunun kendisini, enerji depolama tarafıyla birlikte, ayrı bir sayfada anlatıyoruz.

Vitellogenin ömrü nasıl uzatır?

Norveç'te yapılan bir çalışmada vitellogenin geni RNA interferansı (bir geni geçici olarak susturan yöntem) ile baskılandı. Vitellogenini düşürülen işçi arılar oksidatif strese, yani hücreleri yıpratan reaktif oksijen türlerine karşı daha savunmasız kaldı2. Yazarlara göre bu, uzun ömürlü arılarda vitellogeninin bol bulunmasının mekanik bir açıklaması olabilir; vitellogenin ana arıda yüksek düzeyde üretilir ve uzun yaşayan işçilerde de boldur2.

Ana arı tarafında da tablo benzerdir. ABD'deki bir çalışmada yaşlı ana arıların baş ve göğüs yağ dokusu hücrelerinde vitellogenin ifadesi işçilerden çok daha yüksekti ve ana arılar oksidatif strese daha dayanıklıydı6. Yaşlı ana arılarda insülin benzeri peptit ifadesinin daha düşük olması, uzun ömrün tek bir proteinle değil, birbirine bağlı hormon yollarıyla düzenlendiğini gösterir6.

Vitellogenin davranışı da yönetir. Nelson ve arkadaşları geni RNA interferansıyla baskıladığında arıların tarlacılığa başlama zamanı değişti, polen ya da nektar toplamaya yatkınlıkları etkilendi ve ömürleri de bundan etkilendi7. İşçi arılar normalde yaşamlarının üçüncü haftası civarında tarlacılığa başlar7. Bu bulgular, vitellogenin düzeyi yüksek arının tarlacılığı daha geç başlatıp daha uzun yaşayabileceğini düşündürür71.

Kışlık arı üretimini ne başlatır?

Kanada'da yapılan saha denemesinde Mattila ve Otis, sonbaharda dışarıdaki polenin ortadan kalkmasını yapay olarak öne çektiler ya da geciktirdiler. Polen desteği uzatılan koloniler Ekim ayına kadar yavru büyütmeye devam etti ve sonbahar boyunca daha çok işçi üretti; ancak uzun ömürlü kışlık arı nüfusunun oluşması sonbaharın daha geç bir dönemine kaydı3. Polenin ne zaman kesildiğinden bağımsız olarak koloniler benzer sayıda kışlık arı üretti3.

En önemli bulgu şuydu: sonbaharda çıkan bir işçinin ortalama ömrü, o sırada kovanda büyütülmeyi bekleyen yavru miktarıyla ters orantılıydı3. Bakacak yavrusu az olan arı, proteinini harcamaz, saklar. Uzun ömürlü arılar ancak yavru üretimi gerileyince ortaya çıktı; yavru üretimini de polenin varlığı kontrol etti3. Azalan polen, koloniye hem yavru kapasitesini doğrudan düşüren hem de kışın yaklaştığını haber veren bir işarettir.

Amdam ve Omholt'un modeli bir umut da verir: uzun süre tarlacılık yapmış arılar dışında, işçilerin önceki yaşamı kışlık arı olmalarına engel değildir; yeter ki kışa girmeden önce bol besin ve protein rezervi biriktirecek zamanları olsun1.

Sonbahar beslemesi üzerine Türkiye'den denemeler

Türkiye'de kışlatma öncesi besleme üzerine yapılan saha denemeleri, polenin etkisini koloni ölçüleriyle gösterir. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü'nün 24 kolonilik denemesinde karışık bahar poleni verilen grup arılı çerçeve, yavrulu alan ve polen depolama alanında anlamlı olarak üstündü; kışlama yeteneğinde ise gruplar arasında fark bulunmadı8. Aynı enstitünün 48 kolonilik ekonomik analizinde haşhaş poleni grubu biraz daha avantajlı çıktı, laden poleni onu izledi9.

Muğla ekotipi Anadolu arısıyla yapılan denemede Ekim-Kasım boyunca spirulina katılmış kek ya da laden poleni verildi; ilkbaharda en yüksek ergin arı ve yavru alanı %20 spirulinalı grupta görüldü, ancak grup başına 4 koloni vardı ve farklar istatistiksel olarak önemsizdi10. Bu denemeler, sonbaharda verilen proteinin koloni gücüne yansıyabildiğini, ama kışı geçirme başarısının tek başına beslemeyle açıklanamayacağını birlikte gösterir.

ÇalışmaDüzenÖne çıkan sonuç
Kösoğlu ve ark. 201924 koloni, 4 grup, kışlatma öncesi beslemePolen grubu çerçeve, yavru ve polen alanında üstün; kışlamada fark yok
Adanacıoğlu ve ark. 202248 koloni, 6 grup, sonbahardan erken baharaHaşhaş poleni biraz daha avantajlı, laden poleni ikinci
Dağ ve Uçak Koç 2025Grup başına 4 koloni, Ekim-KasımEn yüksek bahar gelişimi %20 spirulinalı kekte; fark önemsiz
Mattila ve Otis 2007Kanada, sonbahar polen süresi değiştirildiKışlık arı, yavru üretimi gerileyince ortaya çıktı

Kışa girecek koloniyi nasıl okursunuz?

ABD'de üç yıl boyunca altı arılıkta izlenen kolonilerde sonbaharda toplanan polen miktarı, yavru üretimi ve Varroa düzeyi kışı atlatmayı öngören koloni ölçüleri oldu. Bireysel arı düzeyinde vitellogenin, defensin1 ve lizozim2 genlerinin ifadesi kış sağkalımının işaretçileri olarak öne çıktı4. Yani kışı atlatacak koloni, sonbaharda bol polen getiren, yavrusunu düzenli küçülten ve akarı kontrol altında olan kolonidir.

Varroa burada ayrı bir başlık değildir. Kış kayıpları Varroa, virüsler, coğrafi konum ve arı genotipiyle ilişkilendirilmiştir5. Akarın yoğun olduğu sonbaharda büyüyen kışlık arı, rezervini doldurmaya fırsat bulamadan yıpranır.

Kışlık arının tutumlu yaşamı uçuşta da görülür. Bal arısında ölçülen en düşük uçuş metabolizması değerleri, yaklaşık 0,3 W/g ile, iki günlük genç arılarda ve kışlık arılarda bildirilmiştir; ağır yüklü tarlacılarda bu değer yaklaşık 0,8 W/g'a çıkar11. Bağırsak bakterileri de bu tabloya karışır: laboratuvar çalışmasında bağırsak mikrobiyotası arının kilo almasını desteklemiş, bu etkinin vitellogenin ve insülin sinyalindeki değişikliklerle ilişkili olabileceği bildirilmiştir12.

Bu bilgi sahada ne demek?

Kışlık arı, Türkiye'nin çoğu bölgesinde yaz sonu ile sonbahar arasında yetişir; o dönemde kovana giren polen, kışın gücünü belirler. Ağustos-Eylül'de kır kurumuş, polen girişi kesilmişse koloni kışlık arıyı proteinle dolduramayabilir31. Bu dönemde polen girişini gözlemek, gerekiyorsa proteinli kekle desteklemek sonbahar protein yönetiminin özüdür.

Zamanlamaya dikkat edin. Polen desteği kışlık arı oluşumunu ileri bir tarihe kaydırabilir3; Kanada'daki bir ilkbahar denemesinde de bir yıl kışlatma öncesi polenle desteklenen kolonilerin verimi düşük kaldı13. Hedef yavruyu kışa kadar uzatmak değil, yavru doğal olarak gerilerken çıkan arıların iyi beslenmesini sağlamaktır.

  • Ağustos başında polen girişini ve yavru alanının yanındaki arı ekmeğini kontrol edin.
  • Varroa mücadelesini kışlık arı çıkmadan önce, yaz sonunda tamamlayın.
  • Polen kıtsa proteinli keki yaz sonunda başlatın; amaç yavruyu zorla uzatmak değil, çıkan arıyı beslemektir.
  • Kış şurubunu erken bitirin; geç ve büyük besleme kışlık arıya iş yükü getirir.

Sık yapılan hatalar

  • Ağustos-Eylül polen kıtlığını görmezden gelip yalnızca şurupla kışlatmak
  • Varroa mücadelesini kışlık arı çıktıktan sonraya bırakmak
  • Polen desteğini geç sonbahara uzatıp yavruyu zorla sürdürmek

Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.

Şurup hesaplayıcı

Sık sorulanlar

Kışlık arı ile yazlık arı farklı tür mü?
Hayır, aynı ana arının yavrularıdır; fark fizyolojidedir1. Kışlık arı, yavru üretimi azaldığında çıkan ve protein rezervini harcamayan işçidir3.
Vitellogenin ne işe yarar?
Yağ dokusunda yapılan bir depo proteinidir; yavru besini yapımında kullanılır ve arıyı oksidatif strese karşı korur12. Yüksek ifadesi kış sağkalımıyla ilişkili bulunmuştur4.
Sonbaharda polen vermek kışlık arıyı artırır mı?
Kanada'daki denemede polen süresi uzatılınca daha çok işçi üretildi ama kışlık arı sayısı benzer kaldı ve oluşumu gecikti3. Türkiye'deki denemelerde polen grubu koloni ölçülerinde üstündü, kışlama yeteneğinde fark çıkmadı8.
Kışlık arı ne zaman yetiştirilir?
Yavru üretimi azalmaya başladığı yaz sonu ve sonbaharda3. Bölgenize göre değişmekle birlikte Ağustos-Eylül'deki polen durumu belirleyicidir.

Kaynaklar

  1. Amdam GV, Omholt SW (2002). The regulatory anatomy of honeybee lifespan. Journal of theoretical biology. doi:10.1006/jtbi.2002.2545 · Türkçe özet
  2. Seehuus SC ve ark. (2006). Reproductive protein protects functionally sterile honey bee workers from oxidative stress. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. doi:10.1073/pnas.0502681103 · Türkçe özet
  3. Mattıla HR, Otıs GW (2007). Dwindling pollen resources trigger the transition to broodless populations of long‐lived honeybees each autumn. Ecological Entomology. doi:10.1111/j.1365-2311.2007.00904.x · Türkçe özet
  4. Smart M ve ark. (2016). Linking Measures of Colony and Individual Honey Bee Health to Survival among Apiaries Exposed to Varying Agricultural Land Use. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0152685 · Türkçe özet
  5. Döke MA ve ark. (2015). Overwintering honey bees: biology and management. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2015.05.014 · Türkçe özet
  6. Corona M ve ark. (2007). Vitellogenin, juvenile hormone, insulin signaling, and queen honey bee longevity. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. doi:10.1073/pnas.0701909104 · Türkçe özet
  7. Nelson CM ve ark. (2007). The gene vitellogenin has multiple coordinating effects on social organization. PLoS biology. doi:10.1371/journal.pbio.0050062 · Türkçe özet
  8. Kösoğlu M. ve ark. (2019). Bal Arılarında Kışlama Öncesi Farklı Beslemenin Koloni Gelişimine Etkileri. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 29(2):85. doi:10.18615/anadolu.660232 · Türkçe özet
  9. Adanacıoğlu H. ve ark. (2022). Economic Analysis of Honey Bee Colonies Fed with Different Pollen Diets before Wintering. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 32(2):217. doi:10.18615/anadolu.1173055 · Türkçe özet
  10. Dağ M., Uçak Koç A. (2025). Overwintering Performance and Spring Development of Honeybee Colonies Fed with Spirulina (Arthrospira platensis). Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 22(1):105. doi:10.25308/aduziraat.1645404 · Türkçe özet
  11. Harrison JF, Fewell JH (2002). Environmental and genetic influences on flight metabolic rate in the honey bee, Apis mellifera. Comparative biochemistry and physiology. Part A, Molecular & integrative physiology. doi:10.1016/s1095-6433(02)00163-0 · Türkçe özet
  12. Zheng H ve ark. (2017). Honeybee gut microbiota promotes host weight gain via bacterial metabolism and hormonal signaling. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. doi:10.1073/pnas.1701819114 · Türkçe özet
  13. Mattila HR, Otis GW (2006). Influence of pollen diet in spring on development of honey bee (Hymenoptera: Apidae) colonies. Journal of economic entomology. doi:10.1603/0022-0493-99.3.604 · Türkçe özet

Sıradaki soru