Evet, fazla şurup koloniye zarar verebilir. Arılar fazla şurubu yavru gözlerine depolar ve ana arının yumurtlayacağı yer daralır; sezon başında yavru yerine stoğa yatırım yapan kolonilerde sonraki dönemde sorunların arttığı gözlendi1. Ballık takılıyken verilen şurup bala geçer2. İşlenemeyen şurup ekşiyebilir ve uzun bekleyen yemde HMF birikir3. Şurup yalnızca enerji verir; protein açığını kapatmaz4. Besleme, kovan tartılarak ihtiyaç kadar yapılır.
- Yavru alanı şurupla dolarsa ana arı yumurtlayacak göz bulamaz.
- Ballık takılıyken şurup bala geçer.
- Tüketilemeyen şurup kovanda ekşir, HMF biriktirebilir.
- Besleme miktarını tartı ve çerçeve sayımı belirler.
Fazla besleme ne demek?
Fazla besleme yalnızca çok miktarda şurup vermek değildir. Koloninin o anki ihtiyacından fazlasını, yanlış zamanda ya da yanlış biçimde vermek de aynı sonuca götürür. İlkbaharda az ve sık verilmesi gereken teşvik şurubunu büyük yemliklerle bir kerede vermek, akım başlamışken beslemeyi sürdürmek, sonbaharda hedef stoğa ulaşmış kovana şuruba devam etmek bu grubun tipik örnekleridir.
Arılar besin alımını ihtiyaçlarına göre düzenleyen hayvanlardır; hem bireysel olarak hem de tarlacılar aracılığıyla koloni düzeyinde belirli besin oranlarını hedeflerler6. Ama yemlikte duran şurup, kovanın içinde ve hiç uçmadan ulaşılabilen bir kaynaktır. Arılar bu kolay kaynağı taşır ve depolar; ihtiyaç olup olmadığına arıcı karar vermelidir.
Fazla şurubun bir de görünmeyen maliyeti vardır. Her kilogram 1:1 şurubun yarısı sudur ve arılar bu suyu kanat çırparak, kovanın içinde hava akımı oluşturarak uçurmak zorundadır. Bu iş, kas metabolizmasıyla, yani yine şeker yakılarak yapılır. Uçuşa ve kovan içi çalışmaya harcanan enerji sıcaklığa göre belirgin biçimde değişir; serin havada aynı iş daha pahalıya gelir7. İhtiyaçtan fazla verilen her kilo şurup, koloniye hem depolama yeri hem de emek olarak geri döner.
Şurup bağlaması: yavru alanının dolması
Arılar gelen şurubu nektar gibi gözlere depolar. Kovanın kenarlarındaki boş gözler dolduktan sonra, yavrunun çıktığı ve ana arının yeniden yumurtlayacağı merkezdeki gözlere de şurup konmaya başlar. Arıcılar buna şurup ya da bal bağlaması der. Sonuç, ana arının yumurtlayacak yer bulamaması ve yavrulu alanın küçülmesidir.
Tarım alanlarında yürütülen bir saha çalışması, sezon başında yavru üretimi yerine bal stoğuna öncelik veren kolonilerin, polen hasadındaki düşüşü ve bunun taşıdığı olumsuz etkileri daha fazla yaşadığını gösterdi. Bu taşınan etkiler daha küçük arı nüfusu, kış öncesi daha az stok, daha yüksek Varroa yükü ve daha fazla koloni kaybıydı1. Çalışma şurup beslemesini değil doğal kaynakları inceledi, ama stok ile yavru arasındaki dengenin koloni geleceğini nasıl etkilediğini açıkça gösteriyor.
Sonbaharda bu sorun özellikle önemlidir. Kışı geçirecek uzun ömürlü kışlık arılar sonbaharın son yavru dönemlerinde yetiştirilir; bu arıların uzun ömrü vücutlarında biriktirdikleri vitellogenin proteinine bağlıdır58. Yavru alanını erkenden şurupla dolduran aşırı bir besleme, bu kuşağın sayısını azaltabilir.
Bal için genel üst nem sınırı; arıların şurubu bu koyuluğa getirmesi emek ister2
Tarım ve Orman Bakanlığı 2020 · Resmî Gazete 31107, 22.04.2020Bala şeker geçişi
Fazla beslemenin en görünür zararı bal kalitesindedir. Akım başlamışken ya da ballık takılıyken verilen şurubu arılar nektardan ayırmaz ve ballığa taşır. Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre bala başka madde eklenemez ve arıların şurupla beslenmesiyle elde edilen ürün bal olarak satılamaz2.
Sorun yalnızca doğrudan beslemeden kaynaklanmaz. İlkbaharda yavru alanına ve kenar çerçevelere fazla depolanan şurup, ballık takıldığında arılar tarafından yukarı taşınabilir. Avrupa Komisyonu'nun 2021–2022 eylem planında AB'ye ithal edilen 320 bal örneğinin %46'sı yabancı şeker şurubu şüphesi taşıdı; rapor, ana akım sırasında şurup beslemesinin bala dolaylı şeker geçişine yol açabileceğini ayrıca belirtti9. Ballık takmadan önce kovanda fazla şurup stoğu bırakmamak bu yüzden önemlidir.
Protein dengesinin bozulması
Şurup yalnızca enerji verir. DeGrandi-Hoffman ve arkadaşlarının kafes çalışmasında yalnız şurupla beslenen işçi arılarda vücut proteini ve arı sütü bezlerinin büyüklüğü, polen ya da protein takviyesi alanlara göre daha düşüktü; deforme kanat virüsü yükü de en yüksek bu grupta çıktı4.
Bol şurup verilen bir kovan dışarıdan bakıldığında hareketli ve ağır görünebilir; ama polen girişi azsa yavru büyütmenin hammaddesi eksiktir. Koloni şurupla canlanıp yavruyu artırmaya çalıştığında protein açığı daha da derinleşir. Polen kıtlığında kolonilerin genç larvaları yiyerek yavru yükünü azalttığı deneysel olarak gözlendi10. Fazla şurup vermek yerine polen durumunu kontrol etmek, çoğu zaman daha büyük fark yaratır.
Kovanda bekleyen şurup: ekşime, nem ve HMF
Koloninin tüketemeyeceği kadar şurup, ya yemlikte bekler ya da gözlerde sulu hâlde kalır. Seyreltik şurup ılık ortamda mayalanmaya açıktır; bal için kabul edilen üst nem sınırı genel olarak %20'dir2 ve arıların fazla şurubu bu koyuluğa getirmesi zaman ve emek ister. Sonbaharda geç ve fazla verilen şurup kışa nemli girebilir.
Uzun bekleyen şurupta ekşimenin yanında hidroksimetilfurfural (HMF) da birikebilir; HMF ısıyla oluşur ve asitlikle hızlanır11. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi, HMF'nin kısa sürede düşük toksisite gösterdiğini, ama birkaç ay süren maruziyette ve özellikle uzun yaşayan kışlık arılarda endişe oluşturduğunu belirtti3. Gerektiğinden fazla verilen şurup, bu yüzden hem enerji hem de sağlık açısından boşa gider.
Yemlikte bekleyen şurubun bir başka bedeli yağmadır. Zayıf bir kovanın bitiremediği şurup kokusuyla güçlü kovanların tarlacılarını çeker; yağma başladığında yalnız şurup değil kovandaki stok da taşınır ve arılar arasında hastalık bulaşma yolu açılır. Küçük kovanlara küçük yemlik, büyük kovanlara büyük yemlik kuralı bu yüzden basit ama etkilidir.
Fazla beslemenin işaretleri
Aşağıdaki tablo, kovanda fazla beslemeyi düşündüren işaretleri ve yapılacak işi özetliyor. Tek bir işaret tek başına kesin değildir; birkaçı bir aradaysa beslemeyi gözden geçirin.
| İşaret | Ne anlama gelebilir? | Ne yapılır? |
|---|---|---|
| Yavru alanının ortasında şurup ya da bal gözleri | Ana arının yeri daralıyor | Beslemeyi durdurun, gerekirse yavru alanına boş petek verin |
| Yemlikte günlerce kalan şurup | Koloni ihtiyacından fazla | Miktarı azaltın, eski şurubu boşaltın |
| Köpüren ya da ekşi kokan gözler | İşlenemeyen sulu stok | Beslemeyi kesin, sonbaharda koyu şurubu erken verin |
| Kovan çok ağır ama yavru az | Stok yavruya baskın | Polen durumunu ve ana arıyı kontrol edin |
| Akım başladığı hâlde yemlik boşalıyor | Şurup ballığa taşınıyor olabilir | Şurubu hemen kesin, ballığı ayrı tutun |
Ölçülü besleme: ne kadar yeter?
Fazla beslemenin çaresi beslemeyi bırakmak değil, ölçmektir. Kovanı arkadan ve önden el kantarıyla tartmak ya da sırlı bal çerçevelerini saymak, kovandaki stoğu sayıya döker. Sonbaharda hedef stoktan mevcut stok çıkarılır, eksik koyu 2:1 şurupla parçalar hâlinde kapatılır ve her partiden sonra yeniden tartılır12.
İlkbaharda ölçü farklıdır: amaç stok değil akıştır. Koloninin birkaç günde bitirebileceği kadar 1:1 şurup verilir; yemlikte şurup kalıyorsa bir sonraki tur küçültülür. Doğada nektar akımı başladığında besleme kesilir. Tarlacıların polen ve nektarla dönmeye başladığı günler, yemliği kaldırmanın en doğal işaretidir; o noktadan sonra koloni kendi kaynağına yönelir.
Her kovanın ihtiyacı farklıdır. Arılıktaki bütün kovanlara aynı miktarı dağıtmak, güçlü kovanı aç bırakırken zayıf kovanda şurubu ekşitebilir. Kovanları güçlerine göre gruplamak ve beslemeyi kovan kartına not etmek, fazla ve eksik beslemeyi aynı anda önler.
Adım adım
- Beslemeden önce kovanı tartın ya da sırlı bal çerçevelerini sayın.
- Amacı belirleyin: ilkbaharda akış, sonbaharda stok, kışın acil.
- İlkbaharda birkaç günde bitecek kadar 1:1 şurup verin.
- Sonbaharda eksik stoğu hesaplayıp 2:1 şurupla parçalar hâlinde kapatın.
- Her ziyarette yavru alanında şurup gözü olup olmadığına bakın.
- Akım başlarken ve ballık takmadan önce beslemeyi kesin.
Sık yapılan hatalar
- Bütün kovanlara aynı miktarda şurup dağıtmak.
- Akım başladığı hâlde teşvik beslemesini sürdürmek.
- Yemlikte kalan şurubun üstüne yenisini eklemek.
- Ağır kovanı güçlü kovan sanıp polen ve yavruyu kontrol etmemek.
Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.
Şurup hesaplayıcıSık sorulanlar
Arıya fazla şurup verilirse ne olur?
Şurup bağlaması nasıl anlaşılır?
Şurup bağlamış kovan nasıl düzeltilir?
Sürekli şurup verilen arı bal yapar mı?
Kaynaklar
- Requier F ve ark. (2016). The carry‐over effects of pollen shortage decrease the survival of honeybee colonies in farmlands. Journal of Applied Ecology. doi:10.1111/1365-2664.12836 · Türkçe özet
- Tarım ve Orman Bakanlığı (2020). Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete 31107, 22.04.2020. bağlantı · Türkçe özet
- EFSA CONTAM Paneli (Bodin L ve ark.) (2022). Evaluation of the risks for animal health related to the presence of hydroxymethylfurfural (HMF) in feed for honey bees. EFSA Journal 20(4):e07227. doi:10.2903/j.efsa.2022.7227 · Türkçe özet
- DeGrandi-Hoffman G ve ark. (2010). The effect of diet on protein concentration, hypopharyngeal gland development and virus load in worker honey bees (Apis mellifera L.). Journal of insect physiology. doi:10.1016/j.jinsphys.2010.03.017 · Türkçe özet
- Amdam GV, Omholt SW (2002). The regulatory anatomy of honeybee lifespan. Journal of theoretical biology. doi:10.1006/jtbi.2002.2545 · Türkçe özet
- Wright GA ve ark. (2018). Nutritional Physiology and Ecology of Honey Bees. Annual review of entomology. doi:10.1146/annurev-ento-020117-043423 · Türkçe özet
- Harrison JF, Fewell JH (2002). Environmental and genetic influences on flight metabolic rate in the honey bee, Apis mellifera. Comparative biochemistry and physiology. Part A, Molecular & integrative physiology. doi:10.1016/s1095-6433(02)00163-0 · Türkçe özet
- Mattıla HR, Otıs GW (2007). Dwindling pollen resources trigger the transition to broodless populations of long‐lived honeybees each autumn. Ecological Entomology. doi:10.1111/j.1365-2311.2007.00904.x · Türkçe özet
- Avrupa Komisyonu (2023). From the hives: EU coordinated action to deter certain fraudulent practices in the honey sector (2021-2022). European Commission, Knowledge for Policy. bağlantı · Türkçe özet
- Schmickl T, Crailsheim K (2001). Cannibalism and early capping: strategy of honeybee colonies in times of experimental pollen shortages. Journal of comparative physiology. A, Sensory, neural, and behavioral physiology. doi:10.1007/s003590100226 · Türkçe özet
- Krainer S ve ark. (2016). Effect of hydroxymethylfurfural (HMF) on mortality of artificially reared honey bee larvae (Apis mellifera carnica). Ecotoxicology 25(2):320-8. doi:10.1007/s10646-015-1590-x · Türkçe özet
- Honey Bee Health Coalition (2024). Honey Bee Nutrition Guide. Honey Bee Health Coalition. bağlantı · Türkçe özet