Glikoz ve yüksek fruktozlu mısır şurubu bazı ülkelerde arı yemi olarak kullanılır, ama sofra şekerinden hazırlanan şuruba göre ek riskler taşır. Bu şuruplar fabrikada ısı ve asitle üretilir ve depolama sırasında HMF birikebilir; HMF dozu arttıkça arı ölümleri arttı1. İçerikleri ürüne göre değişir ve bazı şekerler arıya toksik olabilir2. Kaynağını, HMF değerini ve üretim tarihini bilmediğiniz bir glikoz şurubu yerine beyaz sofra şekeriyle taze hazırlanmış şurup daha güvenlidir.
- Glikoz şurubu sofra şekeri şurubuyla aynı şey değildir.
- Hazır şuruplarda depolama süresi ve sıcaklıkla HMF birikir.
- İçerik ürüne göre değişir; etiketi ve analiz belgesini isteyin.
- Ballık takılıyken hiçbir şurup verilmez.
Glikoz şurubu nedir, sofra şekerinden farkı ne?
Sofra şekeri sakarozdur: bir glikoz ile bir fruktozun birleşmesinden oluşan tek bir şeker. Arıcının ılık suda erittiği şurupta başka bir şey yoktur. Arı bu şekeri sindirim kanalında glikoz ve fruktoza ayırır ve enerji olarak kullanır3.
Piyasada glikoz şurubu adıyla satılan ürünler ise genellikle mısır ya da buğday nişastasının parçalanmasıyla elde edilir. İçlerinde glikozun yanında maltoz ve daha uzun zincirli şekerler bulunabilir; oranlar ürüne ve üretim yöntemine göre değişir. Yüksek fruktozlu mısır şurubu (HFCS) ise glikozun bir kısmının fruktoza çevrildiği bir türdür. Bu ürünler gıda sanayisi için üretilir ve etiketleri arının ihtiyacına göre değil, gıda kullanımına göre düzenlenir.
ABD'de HFCS, kovan gelişimini teşvik etmek, tozlaşma için taşınan kolonileri desteklemek ve doğada nektar azken beslemek amacıyla ticari arıcılar tarafından yaygın biçimde kullanılmıştır1. Yani bu ürünler arıya hiç verilmez demek doğru değildir; ama hangi koşullarda güvenli olduğu iyi bilinmelidir.
Asıl risk: HMF birikimi
Hidroksimetilfurfural (HMF), şekerlerin ısı ve asitle bozunmasıyla oluşan bir bileşiktir4. LeBlanc ve arkadaşları HMF'yi arılar için en çok bilinen yem kaynaklı zehir olarak tanımlar. Sekiz farklı HFCS ürününde HMF düzeyini dört sıcaklıkta 35 gün izlediler; markalar asitlik ve metal iyonu içeriği bakımından farklıydı ve araştırmacılar depolama sırasında HMF birikimini tahmin etmeye yarayan denklemler çıkardı. Kafes denemelerinde HMF dozu arttıkça arı ölümleri arttı1.
Bu bulgu pratikte şunu söyler: aynı ürün, sıcak bir depoda ya da güneş altındaki bir tankta aylarca beklediğinde, fabrikadan çıktığı günkünden çok daha fazla HMF içerebilir. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi'nin değerlendirmesinde HMF'nin akut toksisitesi düşük bulundu, ama zamanla güçlenen bir toksisite gösterdiği ve kışlık arıların aylar süren maruziyetinde endişe oluşturduğu belirtildi5.
Sofra şekeriyle evde hazırlanan şurupta bu risk, şurubu kaynatmamak ve birkaç günde tükettirmekle büyük ölçüde kontrol edilir. Hazır şurupta ise ürünün ne zaman üretildiğini ve nasıl depolandığını çoğu zaman bilemezsiniz.
Sakarozlu diyete baldaki bir bileşen (p-kumarik asit) eklenince bir akarisitin parçalanmasındaki artış6
Mao W ve ark. 2013 · Proceedings of the National Academy of Sciencesİçerik belirsizliği ve toksik şekerler
Bal arısı her şekeri aynı kolaylıkla kullanamaz. Mannoz, arabinoz, ksiloz ve ramnoz gibi bazı şekerler arılar için toksik olabilir. Bağırsakta yaşayan Gilliamella apicola bakterisinin bazı suşlarının bu şekerleri parçalayabildiği ve böylece arının besin toleransını genişletebileceği gösterildi2.
Nişasta kaynaklı şurupların içindeki uzun zincirli şekerlerin arı tarafından ne kadar verimli kullanıldığını ölçen bir çalışma kaynak listemizde yok. Bu nedenle böyle bir ürünü kullanacaksanız şeker profilini gösteren bir analiz belgesi istemek, içeriği bilinmeyen bir ürünü kovana koymaktan daha doğrudur. Arıya özel üretildiği ve şeker dağılımı ile HMF değeri belgelenen yemler, genel gıda şuruplarından bu açıdan ayrılır.
Glikoz oranı yüksek şuruplar petekte de daha kolay kristalleşebilir. Kristalleşmiş stoğu arılar ancak suyla yumuşatarak kullanabilir; kışın su bulmak zordur. Bu nedenle kış stoğu için içeriği bilinmeyen glikoz ağırlıklı şuruplardan kaçınmak mantıklıdır.
Bal yerine hangi şeker verilirse verilsin eksik kalan şey
Ballık dışındaki stok çoğu zaman şurupla tamamlanır; ama bal yalnızca şekerden ibaret değildir. Mao ve arkadaşları balda ve özellikle polen ile propoliste bulunan p-kumarik asit gibi bileşenlerin arının zehir giderme ve bazı bağışıklık genlerini harekete geçirdiğini gösterdi. Sakarozlu diyete p-kumarik asit eklendiğinde, kovan içinde kullanılan bir akarisitin orta bağırsakta parçalanması yaklaşık %60 arttı6. Yazarlar, HFCS gibi bal ikamelerinin arıların ilaç ve hastalıklarla baş etme yeteneğini zayıflatabileceğini öne sürdü.
Wheeler ve Robinson da balla, sakarozla ve HFCS ile beslenen arılarda gen ifadesinin diyete göre nasıl değiştiğini inceledi7. Sammataro ve Weiss ise sakaroz ve HFCS ile desteklenen kolonilerin verimliliğini karşılaştırdı8. Bu çalışmaların ortak mesajı, şeker türünün arı fizyolojisinde iz bırakabileceği ve kararın yalnızca fiyatla verilmemesi gerektiğidir.
Pratik açıdan bunun anlamı şudur: hangi şurubu kullanırsanız kullanın, kovanda bir miktar kendi balının kalması ve kovana polen girmesi önemlidir. Şurup enerji açığını kapatır, balın ve polenin yerini tam olarak tutmaz.
Karşılaştırma: sofra şekeri şurubu, glikoz şurubu, HFCS
Aşağıdaki tablo üç seçeneği arıcının günlük kararlarını etkileyen özellikler üzerinden karşılaştırıyor. Hazır şuruplar için yazılanlar genel eğilimdir; tek tek ürünler birbirinden farklı olabilir ve bu yüzden analiz belgesi belirleyicidir1.
Maliyet ve işçilik, hazır şurupların öne çıktığı alandır: yüzlerce kovanı olan bir işletme için şeker eritmek ciddi bir iştir. Ama kazanılan zaman, ürünün tazeliği ve içeriği hakkındaki belirsizlikle ödenir. Küçük ve orta ölçekli arılıklarda bu takas çoğu zaman sofra şekerinin lehinedir.
| Özellik | Sofra şekeri şurubu | Glikoz şurubu | HFCS |
|---|---|---|---|
| Ana şeker | Sakaroz | Glikoz, maltoz ve uzun zincirli şekerler | Glikoz ve fruktoz |
| İçerik bilgisi | Bilinir, tek bileşen | Ürüne göre değişir | Ürüne göre değişir |
| HMF riski | Kaynatılmazsa düşük | Depolama süresi ve sıcaklıkla artar | Depolama süresi ve sıcaklıkla artar |
| Hazırlama | Eritmek gerekir | Hazır | Hazır |
| Petekte kristalleşme | Düşük | Glikoz oranı yüksekse artar | Ürüne bağlı |
| Bala geçerse | Yabancı şeker | Yabancı şeker | Yabancı şeker |
Bala geçiş ve yasal durum
Glikoz şurubu da, sofra şekeri şurubu da ballık takılıyken verilirse bala geçer. Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre bala başka madde eklenemez ve arıların şurupla beslenmesiyle elde edilen ürün bal olarak satılamaz9. Avrupa Komisyonu'nun 2021–2022 eylem planında AB'ye ithal edilen 320 bal örneğinin %46'sı yabancı şeker şurubu katılmış olma şüphesi taşıdı; rapor, ana akım sırasında şurup beslemesinin bala dolaylı şeker geçişine yol açabileceğini ayrıca vurguladı10.
Nişasta kaynaklı şuruplar, bal analizlerinde yabancı şeker olarak aranan ürünlerin başında gelir. Bal satan bir arıcı için ballık dönemine yakın zamanlarda bu tür şurupları kullanmamak, hem ürün kalitesini hem de ticari güveni korur.
Kullanılacaksa nelere dikkat edilmeli?
Bu koşulları sağlayamıyorsanız beyaz sofra şekeriyle taze hazırlanan şurup, içeriğini ve tazeliğini bildiğiniz için daha az sürpriz barındırır.
Hazır şurubu ilk kez deneyecekseniz, bütün arılığa geçmeden önce birkaç kovanda kullanıp tüketimi, ekşime belirtilerini ve ilkbahardaki gelişimi kendi sofra şekeri kovanlarınızla karşılaştırın. Bu küçük deneme, bir ürünün sizin koşullarınızda nasıl davrandığını herhangi bir etiketten daha iyi gösterir.
- Ürünün arı yemi olarak ya da en azından gıda kalitesinde üretildiğini belgeleyin.
- Üretim tarihini, HMF değerini ve şeker dağılımını gösteren analiz belgesi isteyin.
- Ürünü serin ve gölge bir yerde saklayın; güneş altında bekleyen tank kullanmayın.
- Uzun süre depolanmış, koyulaşmış, rengi kararmış şurubu kullanmayın.
- Şurubu ısıtarak inceltmeyin; gerekirse ılık suyla seyreltin.
- Ballık takılıyken ve bal akımında kesinlikle vermeyin.
Sık yapılan hatalar
- Güneş altında bekletilmiş hazır şurubu kovana vermek.
- Hazır şurubu ısıtarak inceltmek.
- İçeriği ve üretim tarihi bilinmeyen ürünü kış stoğu için kullanmak.
- Ballık dönemine yakın glikoz şurubu vermek.
Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.
Şurup hesaplayıcıSık sorulanlar
Glikoz şurubu arıya zararlı mı?
Mısır şurubu (HFCS) arıya verilir mi?
Glikoz şurubu petekte donar mı?
Glikoz şurubu bala geçer mi?
Kaynaklar
- LeBlanc BW ve ark. (2009). Formation of hydroxymethylfurfural in domestic high-fructose corn syrup and its toxicity to the honey bee (Apis mellifera). Journal of agricultural and food chemistry. doi:10.1021/jf9014526 · Türkçe özet
- Zheng H ve ark. (2016). Metabolism of Toxic Sugars by Strains of the Bee Gut Symbiont Gilliamella apicola. mBio. doi:10.1128/mbio.01326-16 · Türkçe özet
- Özmen Özbakır G., Alişiroğlu D. G. (2019). Bal Arılarında Beslenme Fizyolojisi ve Metabolizması. Hayvansal Üretim 60(1):67. doi:10.29185/hayuretim.523081 · Türkçe özet
- Krainer S ve ark. (2016). Effect of hydroxymethylfurfural (HMF) on mortality of artificially reared honey bee larvae (Apis mellifera carnica). Ecotoxicology 25(2):320-8. doi:10.1007/s10646-015-1590-x · Türkçe özet
- EFSA CONTAM Paneli (Bodin L ve ark.) (2022). Evaluation of the risks for animal health related to the presence of hydroxymethylfurfural (HMF) in feed for honey bees. EFSA Journal 20(4):e07227. doi:10.2903/j.efsa.2022.7227 · Türkçe özet
- Mao W ve ark. (2013). Honey constituents up-regulate detoxification and immunity genes in the western honey bee Apis mellifera. Proceedings of the National Academy of Sciences. doi:10.1073/pnas.1303884110 · Türkçe özet
- Wheeler MM, Robinson GE (2014). Diet-dependent gene expression in honey bees: honey vs. sucrose or high fructose corn syrup. Scientific Reports. doi:10.1038/srep05726 · Türkçe özet
- Sammataro D, Weiss M (2013). Comparison of Productivity of Colonies of Honey Bees,Apis mellifera, Supplemented with Sucrose or High Fructose Corn Syrup. Journal of Insect Science. doi:10.1673/031.013.1901 · Türkçe özet
- Tarım ve Orman Bakanlığı (2020). Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete 31107, 22.04.2020. bağlantı · Türkçe özet
- Avrupa Komisyonu (2023). From the hives: EU coordinated action to deter certain fraudulent practices in the honey sector (2021-2022). European Commission, Knowledge for Policy. bağlantı · Türkçe özet