Su, nektar, polen ve arı sütüyle birlikte bal arısının temel besinlerinden biridir. Koloni suyu iki iş için kullanır: yavru besininin hazırlanması ve yavru alanının sıcaklığının ayarlanması1. Su ayrıca depolanmaz; koloni ihtiyaca göre su toplayıcı tarlacı sayısını artırıp azaltır2. Bu yüzden özellikle sıcak ve yavrunun bol olduğu günlerde arılığın yakınında temiz, sürekli bir su kaynağı bulunması gerekir3.
- Su, nektar ve polen kadar temel bir arı besinidir.
- Koloni suyu yavru besininde ve yavru alanını serinletmede kullanır.
- Su petekte depolanmaz; ihtiyaç arttıkça daha çok tarlacı suya yönelir.
- Arılığa yakın, temiz ve sürekli bir suluk tarlacının enerjisini korur.
Su neden bir besin sayılır?
Arıcılar beslenme deyince çoğunlukla şeker ve polen düşünür. Oysa bal arısının beslenme fizyolojisini ele alan Türkçe derleme, temel besinleri sayarken nektar, salgı balının kaynağı olan böcek salgıları, polen ve arı sütünün yanına suyu da koyar1. Su, arının kendi vücut sıvısını korumasının ötesinde koloninin çalışması için gereklidir.
Bunun nedeni, kovanın şeker deposunun bilinçli olarak kuru tutulmasıdır. Arılar nektarın suyunu uçurur ve balı koyulaştırır5; Bal Tebliği'ne göre olgun balda nem genel olarak en fazla %20 olabilir6. Bu koyuluk balı aylarca bozulmadan saklar, ama aynı bal yavruya doğrudan verilecek bir besin değildir. Depolanmış besini kullanmak için koloninin dışarıdan su getirmesi gerekir1.
Arının metabolizması dinlenirken bile hızlıdır. Kafes denemesinde yavrusuz arıların besin seçiminde gördükleri güçlü karbonhidrat yönelimi, yazarlarca bal arısının dinlenme hâlindeki yüksek metabolizma hızıyla açıklandı7. Hızlı yanan bir şeker metabolizması, hücrelerde ve hemolenfte sürekli bir sıvı dengesi ister.
Su yavru besinine nasıl girer?
Kovan içindeki genç arılar depolanmış polen ve balı arı sütüne ve yavru besinine çevirir4. Bu dönüşümde su, hem bakıcı arının bezlerinin salgı üretmesi hem de larvaya verilen besinin kıvamı için gereklidir. Derleme, suyun kovanda kullanıldığı iki ana alandan birinin yavru besini olduğunu belirtir1.
Bu yüzden su ihtiyacı yavru miktarıyla birlikte artar. İlkbaharda yavru alanı genişlerken, bal akımı yokken ve hava ılıkken arıların suluklara yoğun biçimde geldiğini görürsünüz. Koloni yavru bakımını ve iç ortam dengesini, dışarıdaki koşullar değişse bile sürdürmeye çalışan bir sistemdir; polen ve yavru besleme üzerine yapılan çalışmalar bu iç dengenin nasıl korunduğunu inceler8.
Arı ekmeği de bu tabloya uyar. Kovanda depolanan polen yalnızca un gibi kuru bir toz değildir; bir çalışmada depolanmış polenin %40-50'sinin basit şekerlerden oluştuğu ve asıl koruyucu ortamı eklenen bal, nektar ve arı salgılarının sağladığı bildirilmiştir9. Arılar ayrıca üç günden az bekletilmiş taze poleni tercihen tüketir9. Yoğun ve şekerli bu depoyu bakıcı arının sindirip süte çevirmesi, kovanda yeterli su dolaşımına bağlıdır.
Sıcak günlerde su: kovanın klima sistemi
Suyun ikinci büyük kullanım alanı yavru alanının sıcaklığının ayarlanmasıdır1. Arılar sıcak günlerde getirdikleri suyu peteğin kenarlarına ve sırlı hücrelerin üzerine ince damlalar hâlinde yayar, kanat çırparak hava akımı oluşturur. Su buharlaştıkça ortamdan ısı çeker; böylece yavru alanı aşırı ısınmaktan korunur1.
Bu sistemin enerji maliyeti de vardır. Hava sıcaklığı ve göğüs sıcaklığı arının uçuş metabolizmasını değiştirir; Harrison ve Fewell'in derlemesine göre uçuş metabolizması, göğüs sıcaklığı 38 °C'nin üstüne ya da altına çıktığında düşme eğilimindedir10. Aynı derleme, daha yüksek hava sıcaklıklarının uçuşta ve kovanda daha düşük metabolizma sayesinde koloninin net kazancını artırma eğiliminde olduğunu belirtir10. Ancak bu kazanç, yavru alanını serin tutacak suyun bulunmasına bağlıdır; su uzaktaysa tarlacılar nektar yerine su taşımaya yönelir.
Koloni su toplamayı nasıl ayarlar?
Su, bal ya da polen gibi petekte stoklanmaz. Kühnholz ve Seeley'in çalışması, bal arısı kolonilerinde su toplamanın nasıl kontrol edildiğini inceler2. Genel tablo, koloninin su toplayıcı arı sayısını kovan içindeki ihtiyaca göre artırıp azaltmasıdır: kovan ısındığında ya da yavru besini için su gerektiğinde su toplayan tarlacı sayısı artar, ihtiyaç azalınca düşer2.
Polen toplamada da benzer bir mantık vardır; derleme, polen toplamanın koloninin ihtiyacıyla orantılı olduğunu vurgular1. Arıcı için çıkarım şudur: suluk başında çok arı görmek tek başına bir sorun işareti değildir. Koloninin o gün suya ihtiyacı vardır ve bu işi yapan her tarlacı o sırada nektar ya da polen taşımıyordur.
Şurup ve su: aynı metabolizmanın iki ucu
Şurup verirken arıya aynı zamanda su da vermiş olursunuz. Oranlar ağırlık esaslıdır: 1:1 şurup 1 kg şeker ile 1 kg (1 litre) sudan, 2:1 şurup 2 kg şeker ile 1 kg sudan hazırlanır11. İlkbaharda 1:1 şurup gelişimi teşvik eder, sonbaharda 2:1 şurup kış stoğu içindir11.
Bu ayrımın metabolik bir mantığı vardır. Sulu şurup, nektara benzer ve yavru besinine kolayca dönüşür; ilkbaharda kovanın su ihtiyacını da kısmen karşılar. Koyu şurup ise peteğe konduğunda arının uçurması gereken su daha azdır; havaların soğuduğu sonbaharda bu, stoğun daha az emekle olgunlaşması demektir115. Şurubu hazırlarken şekeri ılık suda eritin; kaynatılmış ya da uzun süre ısıtılmış şurupta arıya zararlı HMF oluşabilir12.
| Dönem | Suyun ana kullanımı | Arıcının yapacağı |
|---|---|---|
| İlkbahar, yavru genişlerken | Yavru besini hazırlama | Suluğu erken kurun, yakın tutun |
| Yaz sıcakları | Yavru alanını serinletme | Suluğu gölgede, sürekli dolu tutun |
| Bal akımı | Serinletme ve yavru besini | Su kaynağını tarlacının yolundan uzaklaştırmayın |
| Sonbahar beslemesi | Şurubun işlenmesi | Kış stoğu için 2:1 şurubu tercih edin |
Suyun kalitesi ve yeri
FAO ve Apimondia'nın iyi arıcılık uygulamaları rehberi, su erişimini besleme, kovan yeri ve hijyenle birlikte arılık yönetiminin temel başlıkları arasında sayar3. Arılar suyu yakınlarında buldukları her yerden alır: yalak, gölet, sulama kanalı, hatta havuz. Bu suyun temiz olmaması arının sağlığını ve dolaylı olarak yavru besinini etkiler.
Tarım alanlarında ilaçlama döneminde açık sulama sularından kaçınmak gerekir. Laboratuvar denemesinde besin stresi ve tarlada karşılaşılabilecek düzeyde neonikotinoid maruziyeti bir araya geldiğinde arı sağkalımı birlikte %50 azaldı13. Bu deneme su üzerinden yapılmadı, ama zayıf beslenen arının kimyasal strese daha kırılgan olduğunu gösterir.
Bu bilgi sahada ne demek?
Arılığı kurarken su, çiçek kadar önemli bir seçim ölçütüdür. Kendi suluğunuzu kovanlara yakın ve sezon başında kurarsanız, arılar onu öğrenir ve komşu bahçelere, hayvan yalaklarına ya da kirli sulara yönelmez. Su kaynağı ne kadar yakınsa tarlacı o kadar az enerji harcar; uçuşun koloni enerjisinin büyük bir bölümünü tükettiği düşünülürse bu küçük bir kazanç değildir10.
Arının boğulmaması için suluğa yüzen tahta parçaları, çakıl ya da saman koyun. Suyu birkaç günde bir tazeleyin, kabı yosunlanmadan temizleyin. Sıcak bölgelerde suluğu gölgede tutun ve kesintisiz dolu olduğundan emin olun; yaz ortasında birkaç gün susuz kalan koloni hem yavru beslemede hem serinletmede zorlanır1.
Su sıkıntısının işaretlerini de tanıyın. Sıcak bir öğleden sonra kovan girişinde ve suluk başında olağandan çok arı görmek, ön tahtada yelpazeleyen arı kalabalığı ve komşu evlerin musluk, havuz ya da çamaşırlarına yönelen arılar, koloninin suyu uzaktan taşımak zorunda kaldığını gösterebilir. Bu durumda suluğu çoğaltmak, kovanları öğle güneşinden korumak ve havalandırmayı açmak tarlacının yükünü hafifletir.
- Suluğu ilkbaharın başında, kovanlara yakın bir yere kurun.
- Yüzen tahta ya da çakılla arının konup içebileceği kenarlar oluşturun.
- Suyu sık sık tazeleyin; yosunlu ve durgun suya izin vermeyin.
- İlaçlama yapılan tarlaların sulama sularından uzak bir arılık yeri seçin.
Sık yapılan hatalar
- Arılığı yakınında temiz su olmayan bir yere kurmak
- Suluğu sezonun ortasında kurmak; arılar başka kaynağa alışmış olur
- Yüzdürücü koymadan derin kapla su vermek
- Şurup hazırlarken suyu kaynatıp şekeri kaynar suda bekletmek
Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.
Şurup hesaplayıcıSık sorulanlar
Arılar suyu ne için kullanır?
Arılar su depolar mı?
Kışın arıya su vermek gerekir mi?
Şurup arının su ihtiyacını karşılar mı?
Kaynaklar
- Özmen Özbakır G., Alişiroğlu D. G. (2019). Bal Arılarında Beslenme Fizyolojisi ve Metabolizması. Hayvansal Üretim 60(1):67. doi:10.29185/hayuretim.523081 · Türkçe özet
- Kühnholz S, Seeley TD (1997). The control of water collection in honey bee colonies. Behavioral Ecology and Sociobiology. doi:10.1007/s002650050402 · Türkçe özet
- FAO ve Apimondia (2021). Good beekeeping practices for sustainable apiculture. FAO Animal Production and Health Guidelines No. 25, Roma. bağlantı · Türkçe özet
- Wright GA ve ark. (2018). Nutritional Physiology and Ecology of Honey Bees. Annual review of entomology. doi:10.1146/annurev-ento-020117-043423 · Türkçe özet
- Bilikova K ve ark. (2015). Major royal jelly proteins as markers of authenticity and quality of honey. Arhiv za higijenu rada i toksikologiju. doi:10.1515/aiht-2015-66-2653 · Türkçe özet
- Tarım ve Orman Bakanlığı (2020). Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete 31107, 22.04.2020. bağlantı · Türkçe özet
- Altaye SZ ve ark. (2010). Convergence of carbohydrate-biased intake targets in caged worker honeybees fed different protein sources. The Journal of experimental biology. doi:10.1242/jeb.046953 · Türkçe özet
- Schmickl T, Crailsheim K (2004). Inner nest homeostasis in a changing environment with special emphasis on honey bee brood nursing and pollen supply. Apidologie. doi:10.1051/apido:2004019 · Türkçe özet
- Anderson KE ve ark. (2014). Hive‐stored pollen of honey bees: many lines of evidence are consistent with pollen preservation, not nutrient conversion. Molecular Ecology. doi:10.1111/mec.12966 · Türkçe özet
- Harrison JF, Fewell JH (2002). Environmental and genetic influences on flight metabolic rate in the honey bee, Apis mellifera. Comparative biochemistry and physiology. Part A, Molecular & integrative physiology. doi:10.1016/s1095-6433(02)00163-0 · Türkçe özet
- Honey Bee Health Coalition (2024). Honey Bee Nutrition Guide. Honey Bee Health Coalition. bağlantı · Türkçe özet
- LeBlanc BW ve ark. (2009). Formation of hydroxymethylfurfural in domestic high-fructose corn syrup and its toxicity to the honey bee (Apis mellifera). Journal of agricultural and food chemistry. doi:10.1021/jf9014526 · Türkçe özet
- Tosi S ve ark. (2017). Neonicotinoid pesticides and nutritional stress synergistically reduce survival in honey bees. Proceedings. Biological sciences. doi:10.1098/rspb.2017.1711 · Türkçe özet