Arıcıya cevap
Metabolizma

Arı sütünü kim, neyle üretir?

Güncellendi 5 dk okuma19 kaynakLaboratuvar ve kafes çalışmalarına dayanırHazırlayan: Vetorin bilim ekibi
Kısa cevap

Arı sütünü genç bakıcı arılar, başlarındaki hipofaringeal bezde üretir; bu bez yaşla birlikte değişir ve bakıcı döneminde ağırlıklı olarak majör arı sütü proteinleri salgılar12. Hammadde depolanmış polen ve baldır3. Arı sütünün %15'e kadarı proteindir4. Yalnız şurupla beslenen arılarda bez küçük kaldı ve vücut proteini düştü5. Kısacası yavruyu besleyen süt, bakıcının yediği polenden geçer.

  • Arı sütü, genç bakıcı arının başındaki hipofaringeal bezde yapılır.
  • Bezin hammaddesi polendir; şurup tek başına bezi büyütmez.
  • Arı sütünün %15'e kadarı proteindir, en bol dokuzuna majör arı sütü proteini denir.
  • Polen kesilince koloni genç larvaları yiyerek yavru miktarını azaltır.

Bakıcı arı kimdir, arı sütü kimin besinidir?

İşçi arı hayatının ilk haftalarını kovan içinde geçirir. Bu dönemdeki arıya arıcılar bakıcı arı der; işi larvaları beslemek, ana arıyı doyurmak ve yavru alanını sıcak tutmaktır. Görev paylaşımı yaşa bağlıdır: arı büyüdükçe kovan dışı işlere, sonunda tarlacılığa geçer7.

Arı sütü yalnızca ana arı larvasının besini değildir. Bal arısı beslenmesi üzerine kapsamlı bir derleme, kovan içi arıların depolanmış polen ve balı arı sütüne çevirdiğini; arı sütü ve öteki bez salgılarının büyüyen larvaların ve ana arının ana besini olduğunu, koloninin öteki üyelerine de verildiğini anlatır3. İşçi larvaları da işçi arı sütü denen bir bez salgısıyla beslenir8. Yani koloninin büyüme hızı, bakıcı arıların ürettiği salgı miktarına doğrudan bağlıdır.

Hipofaringeal bez: yaşla değişen bir süt fabrikası

Hipofaringeal bez, işçi arının başında, ağız boşluğuna açılan ve küçük salgı keseciklerinden (asinus) oluşan bir bezdir. Bezin şekli ve hücre yapısı arının yaşına göre belirgin biçimde değişir; genç bakıcıda dolgun ve etkin, yaşlı arıda küçülmüş bir yapı görülür2.

Salgının içeriği de değişir. Bakıcı arının bezi ağırlıklı olarak majör arı sütü proteinleri salgılar; tarlacı olduğunda aynı bez nektardaki sakkarozu parçalayan alfa-glukozidaz III üretmeye başlar1. Ueno ve arkadaşlarının deneme kolonilerinde bu geçiş yaştan çok arının yaptığı işle uyumlu çıktı; juvenil hormon benzeri bir madde bakıcıya özgü genleri baskıladı1. Koloni bakıcı arısını yitirdiğinde daha yaşlı arıların bu işe geri dönebilmesinin bir açıklaması da budur.

Bez büyük ve etkin kalabilmek için protein ister. Polen tüketiminin işçi arının yaşına ve koloni içindeki işine bağlı olduğu uzun zamandır bilinir9. Genç bakıcı arıların, bez gelişimi ve vitellogenin düzeyiyle kendine özgü bir beslenme fizyolojisi vardır10. İşçi arının protein dengesi üzerine erken çalışmalar da bu tabloyu bireysel arı düzeyinde ele alır6.

%15

Arı sütünde proteinin ulaşabildiği pay4

Buttstedt A ve ark. 2014 · Biological reviews of the Cambridge Philosophical Society

Polenden arı sütüne giden yol

Tarlacının getirdiği polen petekte arı ekmeği olarak depolanır. Arılar taze polenle beslenmeyi tercih eder; bir çalışmada üç günden az bekletilmiş polen tercihen tüketildi11. Bakıcı arı polenin proteinini sindirir ve kovandaki polen ile balı arı sütüne çevirir36.

Arada bir depo daha vardır: vitellogenin. Bu lipoprotein, arının yağ dokusunda yapılan ve hemolenfte taşınan bir protein deposudur. Amdam ve Omholt'un veriye dayalı modeli, vitellogeninin yavru besini yapımı dahil çeşitli metabolik amaçlarla kullanılan gerçek bir depo proteini olduğu görüşünü destekler12. Yani bakıcı arı yalnızca o gün yediği polenle değil, vücudunda biriktirdiği proteinle de süt üretir.

Karbonhidrat da işin içindedir. Paoli ve arkadaşlarının 20'şer genç arıyla yaptığı kafes denemesinde, genç arıların tercih ettiği esansiyel amino asit-karbonhidrat oranı iki haftada 1:50'den 1:75'e kaydı13. Yavrusuz kafes denemesinde Afrika alt türü arılar farklı protein kaynaklarında 1:11 ile 1:14 arasında protein-karbonhidrat oranına yöneldi14. Bakıcı arı az da olsa düzenli proteine ve bol enerjiye birlikte ihtiyaç duyar.

Arı sütünün içinde ne var?

Buttstedt ve arkadaşlarının derlemesine göre arı sütünün %15'e kadarı proteindir ve bu proteinlerin en bol dokuzuna majör arı sütü proteinleri denir4. Aynı derleme, bu proteinlerin yalnızca besin değeri taşımadığını, böcek gelişiminde başka görevleri de olduğunu gösteren genetik verileri bir araya getirir4.

Ana arı larvası yalnızca arı sütüyle beslenir ve dişi larvanın ana mı işçi mi olacağında arı sütünün belirleyici olduğu genel kabul görür; ancak bunun hangi proteinler üzerinden işlediği hâlâ tam aydınlatılmış değildir4. Bu proteinlerin bir kısmı bala da geçer; apalbumin1 balın düzenli bir bileşeni olarak bulunmuştur15.

Besin kalitesi bezi nasıl etkiler?

ABD'de yapılan bir denemede işçi arılar polenle, ticari bir protein takviyesiyle ya da yalnızca şeker şurubuyla beslendi. Arılar takviyeden daha çok polen tüketti, ama vücut protein düzeyi ve bez keseciklerinin boyutu bu iki grup arasında farklı değildi. Yalnız şurup alan arılarda ise protein düzeyi daha düşük, bezler daha küçüktü ve fark arılar yaşlandıkça büyüdü5. Deforme kanat virüsü yükü de en yüksek şurup grubunda, en düşük polen grubunda ölçüldü5.

Polenin türü de önemlidir. Fransa'daki bir laboratuvar çalışmasında polen kalitesi, bakıcı arının bez gelişimini ve vitellogenin düzeyini etkiledi; polen çeşitliliği ise sağlıklı arılarda bu ölçüleri değiştirmedi. Nosema ceranae ile enfekte arılarda karışık polen, en proteinli tek tür polen dışındaki tek tür polenlere göre daha uzun yaşamla ilişkili bulundu10.

Polendeki yan besinler de etkilidir. Bir kafes denemesinde diyete fitosterol olan 24-metilenkolesterol eklenen arılarda yaşam süresi, besin tüketimi, baş protein içeriği ve karın yağ içeriği anlamlı olarak daha yüksekti16. Baş proteini, hipofaringeal bezin bulunduğu bölgenin protein yüküdür; bu sonuç sterolün süt üretim kapasitesiyle bağlantılı olabileceğini düşündürür.

Bakıcı arıTarlacı arı
Hipofaringeal bezin ana ürünüMajör arı sütü proteinleriAlfa-glukozidaz III (invertaz)
Polen tüketimiYüksekDüşük
Tercih edilen amino asit-karbonhidrat oranı1:50'den 1:75'e kayarYaklaşık 1:250
Ana işiLarva ve ana arıyı beslemekNektar, polen, su ve propolis toplamak

Polen kesilince koloni ne yapar?

Avusturya'da yapılan bir çalışmada yapay yağmur ve polen tuzağıyla koloniye giren polen azaltıldı. Beş gün tarlaya çıkamayan kolonilerde üç günden genç larvalar yenmeye başladı ve yaşlı larvaların sırlanması öne çekildi; dört-beş günlük larvalar daha kötü koşullarda bile hayatta kaldı8. Bu davranışla koloni, protein talebini hızla düşürür ve yenen larvalardan geri kazandığı proteini işçi arı sütüne katar8.

Arıcı açısından anlamı şudur: yavru alanındaki boşluklar her zaman ana arı sorunu değildir. Ana arı düzenli yumurtladığı hâlde genç larva görmüyorsanız, kovandaki polen stoğuna ve son günlerin havasına bakın.

Kısa süreli kıtlığın etkisi o hafta bitmez. Fransa'da tarım alanlarında yapılan bir saha çalışmasında ilkbaharda polen hasadındaki düşüş önce yavru üretimini azalttı, mevsim ilerledikçe ergin nüfusu küçülttü, kış öncesi bal stoğunu düşürdü; aynı kolonilerde Varroa yükü ve kış kayıpları da daha yüksekti17. Bakıcı arının bugün üretemediği süt, iki ay sonra eksik bir tarlacı kuşağı olarak geri döner.

Bu bilgi sahada ne demek?

Yavru büyütmek protein işidir. İlkbaharda polen ya da polen ikamesiyle desteklenen kolonilerin yavruya daha erken başladığı ve Nisan sonu-Mayıs başında daha fazla işçi ürettiği üç yıllık bir saha çalışmasında gösterildi18. Şurup, bakıcının enerjisini karşılar; bezini büyütmez5.

Yavru alanının hemen yanında polenli çerçeve olup olmadığına bakın. Bakıcı arının polene ulaşması kolaylaştıkça süt üretimi de kesintisiz sürer. Karışık bitki örtüsü olan arılıklar, tek ürün tarlalarına göre bakıcıya daha dengeli bir besin sunar1910.

  • Yoğun yavru döneminde şurup tek başına yeterli değildir; protein kaynağını kontrol edin.
  • Yavrulu alanın yanında arı ekmeği dolu çerçeve bulundurun.
  • Yavru alanında açık delikler görürseniz önce polen stoğunu ve havayı değerlendirin.
  • Ana arı yetiştirirken bakıcı arı sayısı ve polen girişi bol olan koloniyi seçin.

Sık yapılan hatalar

  • Yavru büyütme döneminde yalnızca şurupla beslemek
  • Yavru alanındaki boşlukları hemen ana arıya bağlamak
  • Polen tuzağını kıtlık günlerinde takılı bırakmak

Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.

Şurup hesaplayıcı

Sık sorulanlar

Arı sütünü hangi arılar üretir?
Yavru besleyen genç bakıcı arılar, başlarındaki hipofaringeal bezde üretir1. Bez yaşla küçülür ve tarlacıda başka bir salgıya, nektarı işleyen enzime yönelir21.
Arı sütü için polen şart mı?
Evet. Yalnız şurup verilen arılarda bez daha küçük, vücut proteini daha düşük bulundu; polen ve protein takviyesi alan arılarda bez boyutu benzerdi5.
Arı sütünde ne kadar protein var?
Arı sütünün %15'e kadarı proteindir ve en bol dokuz protein majör arı sütü proteinleri olarak adlandırılır4.
Kovanda genç larvalar neden kayboluyor?
Polen girişi kesildiğinde koloni genç larvaları yiyerek protein talebini azaltabilir; beş gün tarlaya çıkamayan kolonilerde bu gözlendi8. Polen stoğunu ve havayı kontrol edin.

Kaynaklar

  1. Ueno T ve ark. (2015). Changes in the Gene Expression Profiles of the Hypopharyngeal Gland of Worker Honeybees in Association with Worker Behavior and Hormonal Factors. PLoS One. doi:10.1371/journal.pone.0130206 · Türkçe özet
  2. Deseyn J, Billen J (2005). Age-dependent morphology and ultrastructure of the hypopharyngeal gland of Apis mellifera workers (Hymenoptera, Apidae). Apidologie. doi:10.1051/apido:2004068 · Türkçe özet
  3. Wright GA ve ark. (2018). Nutritional Physiology and Ecology of Honey Bees. Annual review of entomology. doi:10.1146/annurev-ento-020117-043423 · Türkçe özet
  4. Buttstedt A ve ark. (2014). Origin and function of the major royal jelly proteins of the honeybee (Apis mellifera) as members of the yellow gene family. Biological reviews of the Cambridge Philosophical Society. doi:10.1111/brv.12052 · Türkçe özet
  5. DeGrandi-Hoffman G ve ark. (2010). The effect of diet on protein concentration, hypopharyngeal gland development and virus load in worker honey bees (Apis mellifera L.). Journal of insect physiology. doi:10.1016/j.jinsphys.2010.03.017 · Türkçe özet
  6. Crailsheim K (1990). The protein balance of the honey bee worker. Apidologie. doi:10.1051/apido:19900504 · Türkçe özet
  7. Özmen Özbakır G., Alişiroğlu D. G. (2019). Bal Arılarında Beslenme Fizyolojisi ve Metabolizması. Hayvansal Üretim 60(1):67. doi:10.29185/hayuretim.523081 · Türkçe özet
  8. Schmickl T, Crailsheim K (2001). Cannibalism and early capping: strategy of honeybee colonies in times of experimental pollen shortages. Journal of comparative physiology. A, Sensory, neural, and behavioral physiology. doi:10.1007/s003590100226 · Türkçe özet
  9. Crailsheim K ve ark. (1992). Pollen consumption and utilization in worker honeybees (Apis mellifera carnica): Dependence on individual age and function. Journal of Insect Physiology. doi:10.1016/0022-1910(92)90117-v · Türkçe özet
  10. Di Pasquale G ve ark. (2013). Influence of pollen nutrition on honey bee health: do pollen quality and diversity matter?. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0072016 · Türkçe özet
  11. Anderson KE ve ark. (2014). Hive‐stored pollen of honey bees: many lines of evidence are consistent with pollen preservation, not nutrient conversion. Molecular Ecology. doi:10.1111/mec.12966 · Türkçe özet
  12. Amdam GV, Omholt SW (2002). The regulatory anatomy of honeybee lifespan. Journal of theoretical biology. doi:10.1006/jtbi.2002.2545 · Türkçe özet
  13. Paoli PP ve ark. (2014). Nutritional balance of essential amino acids and carbohydrates of the adult worker honeybee depends on age. Amino acids. doi:10.1007/s00726-014-1706-2 · Türkçe özet
  14. Altaye SZ ve ark. (2010). Convergence of carbohydrate-biased intake targets in caged worker honeybees fed different protein sources. The Journal of experimental biology. doi:10.1242/jeb.046953 · Türkçe özet
  15. Bilikova K ve ark. (2015). Major royal jelly proteins as markers of authenticity and quality of honey. Arhiv za higijenu rada i toksikologiju. doi:10.1515/aiht-2015-66-2653 · Türkçe özet
  16. Chakrabarti P ve ark. (2019). Evaluating Effects of a Critical Micronutrient (24-Methylenecholesterol) on Honey Bee Physiology. Annals of the Entomological Society of America. doi:10.1093/aesa/saz067 · Türkçe özet
  17. Requier F ve ark. (2016). The carry‐over effects of pollen shortage decrease the survival of honeybee colonies in farmlands. Journal of Applied Ecology. doi:10.1111/1365-2664.12836 · Türkçe özet
  18. Mattila HR, Otis GW (2006). Influence of pollen diet in spring on development of honey bee (Hymenoptera: Apidae) colonies. Journal of economic entomology. doi:10.1603/0022-0493-99.3.604 · Türkçe özet
  19. Alaux C ve ark. (2010). Diet effects on honeybee immunocompetence. Biology letters. doi:10.1098/rsbl.2009.0986 · Türkçe özet

Sıradaki soru