Arıya şurup üç durumda verilir: ilkbaharda doğada nektar azken yavru üretimini teşvik etmek için seyreltik 1:1 şurup, bal hasadından sonra kış stoğunu tamamlamak için koyu 2:1 şurup ve kovanda yiyecek bittiğinde acil durum beslemesi1. Oranlar ağırlıkla ölçülür. Bal akımında ve ballık kovandayken şurup verilmez, çünkü şeker bala geçer ve şurupla elde edilen ürün mevzuata göre bal sayılmaz23.
- İlkbahar teşvik beslemesi: 1:1 şurup, az ve sık.
- Sonbahar stok beslemesi: 2:1 şurup, hasattan sonra ve hava soğumadan.
- Bal akımında ve ballık takılıyken şurup verilmez.
- Salkım dağılmayacak kadar soğukta sıvı şurup yerine kek tercih edilir.
Şurup neden verilir: kovanın enerji hesabı
Bal arısı yakıtını nektardan alır. Nektar kovanda bala dönüşür ve koloni bu stoktan yer, ısınır, yavru büyütür. Doğada çiçek yoksa ya da hasatla birlikte stok azaldıysa, şurup bu açığı kapatan karbonhidrat kaynağıdır64.
Arılar karbonhidrata öncelik verir. Laboratuvarda ölçülen tercihlerde tarlacı arılar, esansiyel amino asit başına yaklaşık 250 birim karbonhidrat içeren, neredeyse tamamen şekerden oluşan bir besini hedefledi7. Kafeste yavrusuz tutulan genç arılarda bile alım hedefinin karbonhidrat ağırlıklı olması, araştırmacılar tarafından arının dinlenirken de yüksek olan metabolizma hızıyla açıklandı8.
Tarla uçuşu bu enerjinin büyük kısmını tüketir. 30 °C'de tipik bir toplama gününde koloni enerjisinin yaklaşık %30'unun uçuşa harcandığı hesaplanmıştır9. Şurup verdiğinizde arıya hazır yakıt sağlar, tarlacıların boşa uçuşunu azaltırsınız. Ama şurup protein, vitamin ve mineral içermez; yalnızca enerji açığını kapatır10.
İlkbahar: teşvik beslemesi ne zaman başlar?
Kış çıkışında ana arı yumurtlamayı artırır, yavrulu alan büyür ve kovanın yiyecek tüketimi hızla yükselir. Bu dönemde verilen seyreltik 1:1 şurup, kovana nektar akıyormuş gibi bir sinyal vererek gelişimi teşvik eder1.
Başlama zamanı takvimden çok kovandan okunur. İlk polen gelmeye başladığında, gündüz sıcaklıkları arının rahatça uçabileceği düzeye çıktığında ve kovan yoklamasında stoğun azaldığını gördüğünüzde teşvik beslemesine geçmek mantıklıdır. Şurup tek başına yeterli değildir: yavru büyütmek için protein gerekir. Polen ya da ikame verilen kolonilerin ilkbaharda yavru üretimine daha erken başladığı, üç yıllık bir saha çalışmasında gösterildi11.
Teşvik beslemesinde amaç stok yapmak değil, akış sağlamaktır. Az miktarda, birkaç günde bir verilen şurup yeterlidir. Çok fazla şurup verirseniz arılar onu yavru alanına depolayabilir ve ana arının yumurtlayacağı göz azalabilir; bu konu ayrıca fazla besleme sayfasında anlatılıyor.
AB'ye ithal edilen 320 bal örneğinde yabancı şeker şurubu şüphesi3
Avrupa Komisyonu 2023 · European Commission, Knowledge for PolicySonbahar: kış stoğu hangi tarihe kadar tamamlanır?
Son hasattan sonra kovanda kalan bal kışa yetmeyecekse açık 2:1 şurupla kapatılır. Koyu şurup daha az su içerdiği için arının buharlaştırması gereken su miktarı düşer ve stok daha çabuk olgunlaşır1.
Zamanlama önemlidir. Arılar şurubu gözlere taşıyıp suyunu uçurur ve gözleri sırla kapatır; bu iş hem sıcak hava hem de çalışan arı ister. Kış salkımı oluştuktan sonra verilen sıvı şurup ya alınmaz ya da işlenemeden nemli kalır. Bu yüzden sonbahar beslemesini, gece sıcaklıkları hızla düşmeden ve koloni salkıma girmeden bitirmeyi hedefleyin.
Sonbaharda polenin azalması koloniyi yavrusuz, uzun ömürlü kışlık arı düzenine geçiren güçlü bir işarettir12. Kışlık arılar uzun yaşamalarını büyük ölçüde vücutlarında biriktirdikleri vitellogenin proteinine borçludur13. Yani sonbaharda şurup yalnızca enerji deposunu doldurur; kışlık arıların protein rezervi için polen ayrıca gerekir14.
Acil durum beslemesi: kovan aç kaldığında
Mevsimden bağımsız olarak kovanda yiyecek bittiğinde besleme yapılır. Kovan arkadan kaldırıldığında hafif geliyorsa, çerçevelerde sırlı bal görmüyorsanız ya da yavru gözlerinden larvaların atıldığını fark ediyorsanız koloni aç olabilir. Polen kıtlığı yaşayan kolonilerde genç larvaların bakıcı arılarca yenebildiği deneysel olarak gözlenmiştir15.
Kötü beslenme koloniyi hastalıklara karşı daha savunmasız bırakır, hastalık da beslenme fizyolojisini bozar; bu iki etken birbirini besleyen bir döngü oluşturabilir16. Laboratuvar koşullarında düşük şekerli nektarla beslenen ve aynı anda tarım ilacına maruz kalan arılarda hemolenf glikozunun %60, trehalozun %27 düştüğü ölçüldü17. Aç kovan bu nedenle ertelenmez.
Acil beslemede oran ikinci plandadır; önemli olan yiyeceğin arıya hemen ulaşmasıdır. Hava ılıksa ve arılar uçuyorsa şurup çerçeveye yakın bir yemlikle verilir. Hava soğuksa kek salkımın hemen üstüne konur. Aç kalmış bir koloniyi kurtardıktan sonra açlığın nedenini de arayın: erken hasat, uzun süren yağış, yağma ya da ana arının durumu.
Ne zaman şurup verilmez?
Ana bal akımı sırasında ve ballık kovandayken şurup verilmez. Arılar şurubu nektardan ayırt etmeden bala karıştırır. Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği'ne göre arıların şurupla beslenmesiyle elde edilen ürün bal olarak satılamaz2. Avrupa Komisyonu'nun 2021–2022 eylem planında AB'ye ithal edilen 320 bal örneğinin %46'sı yabancı şeker şurubu katılmış olma şüphesi taşıdı; rapor, ana akım sırasında şurup beslemesinin bala dolaylı şeker geçişine yol açabileceğini ayrıca belirtti3.
Kış ortasında, salkım dağılmayacak kadar soğuk günlerde de sıvı şurup verilmez. Arılar soğuk şuruba ulaşamaz ya da onu işleyemez; kovanın içine fazladan nem girer. Bu dönemde stok gerçekten azaldıysa çıta üstüne kek konur.
Bir de bekletilmiş ya da ısıtılmış şurup sorunu var. Şeker şuruplarında ısı ve asitlik, hidroksimetilfurfural (HMF) adlı bir bozunma ürününün oluşumunu hızlandırır1819. HMF tek seferde düşük dozda arıyı pek etkilemez, ama aylar süren maruziyette ölümleri artırır; Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi bu nedenle kışlık arıların uzun ömrünü ayrıca hesaba kattı20. Sonbaharda verdiğiniz şurup kış boyunca yenecek; o yüzden günü geçmiş, kokmuş ya da kaynatılmış şurup kullanmayın.
1:1 mi, 2:1 mi? Oranı zamana göre seçmek
Oranlar ağırlık esaslıdır1. 1:1 şurup için 10 kg şekere 10 kg (10 litre) su, 2:1 şurup için 10 kg şekere 5 kg (5 litre) su katılır. İlk karışımdan yaklaşık 20 kg, ikincisinden yaklaşık 15 kg şurup çıkar; ikisinde de içteki şeker 10 kg'dır, değişen yalnızca su miktarıdır.
Seyreltik şurup nektara benzer; arılar onu hemen tüketir ve bu tüketim yavru büyütmeyi canlandırır. Koyu şurup ise depolanmaya uygundur: arının buharlaştıracağı su az olduğu için gözler daha çabuk dolar ve sırlanır. Kısaca, ilkbaharda arıya akış, sonbaharda depo vermek istersiniz. Yanlış zamanda yanlış oran, enerjinin ya yavru yerine depoya ya da depo yerine boşa giden çalışmaya gitmesine yol açar.
Takvim tablosu: hangi dönemde hangi şurup?
Karar vermeden önce kovana üç soru sorun: Doğada nektar ve polen var mı? Kovanda kaç çerçeve sırlı bal kaldı? Ballık takılı mı? Bu üç cevap, şurubun verilip verilmeyeceğini ve hangi oranda verileceğini çoğu zaman tek başına söyler.
Aşağıdaki tablo Türkiye'nin ılıman bölgeleri için genel bir çerçevedir. Rakımı yüksek, kışı uzun bölgelerde dönemler birkaç hafta kayar. Kesin karar her zaman kovan yoklamasıyla verilir121.
| Dönem | Amaç | Şurup | Not |
|---|---|---|---|
| Kış çıkışı, ilk polen | Gelişimi teşvik | 1:1, az ve sık | Protein kaynağıyla birlikte düşünülür |
| Ana bal akımı | Yok | Verilmez | Ballık kovanda; bala şeker geçer |
| Akım arası kıtlık | Açlığı önlemek | 1:1 ya da 2:1 | Ballık alınmışsa |
| Son hasat sonrası | Kış stoğu | 2:1 | Salkım oluşmadan bitirilir |
| Kış ortası | Acil | Sıvı şurup değil, kek | Çıta üstüne, salkımın yakınına |
Sık yapılan hatalar
- Ballık takılıyken şurup vermek: hem bal kalitesini hem yasal durumunu bozar.
- Sonbahar beslemesini soğuklar başlayana kadar ertelemek.
- İlkbaharda şurubu protein kaynağı olmadan tek başına yeterli sanmak.
- Oranı hacimle ölçmek; şeker ve su tartılarak karıştırılır.
Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.
Şurup hesaplayıcıSık sorulanlar
İlkbaharda arıya şurup verilir mi?
Sonbaharda şuruba ne zamana kadar devam edilir?
Kışın arıya şurup verilir mi?
Bal akımında şurup verirsem ne olur?
Kaynaklar
- Honey Bee Health Coalition (2024). Honey Bee Nutrition Guide. Honey Bee Health Coalition. bağlantı · Türkçe özet
- Tarım ve Orman Bakanlığı (2020). Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete 31107, 22.04.2020. bağlantı · Türkçe özet
- Avrupa Komisyonu (2023). From the hives: EU coordinated action to deter certain fraudulent practices in the honey sector (2021-2022). European Commission, Knowledge for Policy. bağlantı · Türkçe özet
- Özmen Özbakır G., Alişiroğlu D. G. (2019). Bal Arılarında Beslenme Fizyolojisi ve Metabolizması. Hayvansal Üretim 60(1):67. doi:10.29185/hayuretim.523081 · Türkçe özet
- Arrese EL, Soulages JL (2010). Insect Fat Body: Energy, Metabolism, and Regulation. Annual Review of Entomology. doi:10.1146/annurev-ento-112408-085356 · Türkçe özet
- Brodschneider R, Crailsheim K (2010). Nutrition and health in honey bees. Apidologie. doi:10.1051/apido/2010012 · Türkçe özet
- Paoli PP ve ark. (2014). Nutritional balance of essential amino acids and carbohydrates of the adult worker honeybee depends on age. Amino acids. doi:10.1007/s00726-014-1706-2 · Türkçe özet
- Altaye SZ ve ark. (2010). Convergence of carbohydrate-biased intake targets in caged worker honeybees fed different protein sources. The Journal of experimental biology. doi:10.1242/jeb.046953 · Türkçe özet
- Harrison JF, Fewell JH (2002). Environmental and genetic influences on flight metabolic rate in the honey bee, Apis mellifera. Comparative biochemistry and physiology. Part A, Molecular & integrative physiology. doi:10.1016/s1095-6433(02)00163-0 · Türkçe özet
- DeGrandi-Hoffman G ve ark. (2010). The effect of diet on protein concentration, hypopharyngeal gland development and virus load in worker honey bees (Apis mellifera L.). Journal of insect physiology. doi:10.1016/j.jinsphys.2010.03.017 · Türkçe özet
- Mattila HR, Otis GW (2006). Influence of pollen diet in spring on development of honey bee (Hymenoptera: Apidae) colonies. Journal of economic entomology. doi:10.1603/0022-0493-99.3.604 · Türkçe özet
- Mattıla HR, Otıs GW (2007). Dwindling pollen resources trigger the transition to broodless populations of long‐lived honeybees each autumn. Ecological Entomology. doi:10.1111/j.1365-2311.2007.00904.x · Türkçe özet
- Amdam GV, Omholt SW (2002). The regulatory anatomy of honeybee lifespan. Journal of theoretical biology. doi:10.1006/jtbi.2002.2545 · Türkçe özet
- Döke MA ve ark. (2015). Overwintering honey bees: biology and management. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2015.05.014 · Türkçe özet
- Schmickl T, Crailsheim K (2001). Cannibalism and early capping: strategy of honeybee colonies in times of experimental pollen shortages. Journal of comparative physiology. A, Sensory, neural, and behavioral physiology. doi:10.1007/s003590100226 · Türkçe özet
- Dolezal AG, Toth AL (2018). Feedbacks between nutrition and disease in honey bee health. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2018.02.006 · Türkçe özet
- Tosi S ve ark. (2017). Neonicotinoid pesticides and nutritional stress synergistically reduce survival in honey bees. Proceedings. Biological sciences. doi:10.1098/rspb.2017.1711 · Türkçe özet
- Krainer S ve ark. (2016). Effect of hydroxymethylfurfural (HMF) on mortality of artificially reared honey bee larvae (Apis mellifera carnica). Ecotoxicology 25(2):320-8. doi:10.1007/s10646-015-1590-x · Türkçe özet
- LeBlanc BW ve ark. (2009). Formation of hydroxymethylfurfural in domestic high-fructose corn syrup and its toxicity to the honey bee (Apis mellifera). Journal of agricultural and food chemistry. doi:10.1021/jf9014526 · Türkçe özet
- EFSA CONTAM Paneli (Bodin L ve ark.) (2022). Evaluation of the risks for animal health related to the presence of hydroxymethylfurfural (HMF) in feed for honey bees. EFSA Journal 20(4):e07227. doi:10.2903/j.efsa.2022.7227 · Türkçe özet
- FAO ve Apimondia (2021). Good beekeeping practices for sustainable apiculture. FAO Animal Production and Health Guidelines No. 25, Roma. bağlantı · Türkçe özet