Arıcıya cevap
Şurup · kek

Arı şurubu neden ekşir, nasıl önlenir?

Güncellendi 5 dk okuma8 kaynakLaboratuvar ve kafes çalışmalarına dayanırHazırlayan: Vetorin bilim ekibi
Kısa cevap

Arı şurubu, ortamdaki mayaların şekeri alkol ve aside çevirmesiyle ekşir; su oranı yüksek 1:1 şurup ılık havada birkaç gün içinde bozulmaya başlayabilir. Ekşimiş şurup arıya verilmez. Ayrıca ısıtılan ve uzun bekleyen şurupta, asitlikle hızlanan HMF oluşur1; HMF aylar süren maruziyette arı ölümlerini artırır2. Ekşimeyi önlemenin en güvenilir yolu az hazırlamak, temiz kap kullanmak ve şurubu birkaç günde tükettirmektir. Limon tuzu ya da sirkenin arıya yararı gösterilmemiştir.

  • Ekşime mayalanmadır; seyreltik şurupta daha hızlıdır.
  • Köpüren, ekşi ya da alkol kokan şurup atılır.
  • Isı, asitlik ve bekleme süresi HMF'yi artırır.
  • Limon tuzu ve sirkenin arıya yararı kanıtlanmamıştır.

Ekşime nedir?

Ekşime, havada, şekerde, kapta ya da arıcının elinde bulunan mayaların şuruptaki şekerle beslenip çoğalmasıdır. Mayalar şekeri önce alkole ve karbondioksite çevirir; köpük ve gaz kabarcıkları buradan gelir. Ardından bazı bakteriler alkolü asetik aside, yani sirkenin asidine dönüştürebilir. Şurubun keskin, ekşi ya da şarap gibi kokması bu sürecin işaretidir.

Mayaların çoğalması için su gerekir. Bal, su içeriği düşük olduğu için uzun süre bozulmadan kalabilir; Türk Gıda Kodeksi'ne göre balın nemi genel olarak en fazla %20 olmalıdır4. 1:1 şurup ise ağırlıkça yarı yarıya sudur ve mayalar için rahat bir ortamdır. 2:1 şurupta su oranı üçte bire düşer ve bozulma yavaşlar, ama durmaz.

Arılar bu yüzden şurubu kovana taşıdıktan sonra suyunu uçurur ve yeterince koyulaşınca gözü sırlar. Sırlanmış stok bozulmaya karşı korunur; açıkta, sulu hâlde kalan şurup ise kovanda da ekşiyebilir.

Ekşimeyi hızlandıran durumlar

Bu listenin ortak noktası zaman ve sudur. Şurubu ne kadar seyreltik hazırlar ve ne kadar uzun bekletirseniz, mayalara o kadar fırsat tanırsınız. Sonbaharda seyreltik şurubu geç vermek ayrıca sakıncalıdır, çünkü arılar onu soğuklar başlamadan koyulaştırıp sırlayamayabilir5.

  • Seyreltik şurup: 1:1 şurup, 2:1'e göre daha çabuk bozulur.
  • Sıcaklık: ılık hava ve güneş alan bidonlar mayaların çoğalmasını hızlandırır.
  • Kirli kap: önceki partiden kalan şurup artığı, yeni şuruba hazır maya taşır.
  • Uzun bekleme: günlerce bekleyen bidon ya da yemlikte kalan eski şurup.
  • Kovanda tüketilmeyen şurup: zayıf kolonide ya da soğukta yemlikte kalan şurup.
  • Sırlanamayan stok: geç verilen seyreltik şurup kışa nemli girer.
7500 ppm

Laboratuvarda bu HMF derişiminde ve üzerinde larvaların tamamı öldü; 750 ppm'e kadar etki görülmedi1

Krainer S ve ark. 2016 · Ecotoxicology 25(2):320-8

Bekleyen ve ısıtılan şurupta HMF

Ekşimeden ayrı ama onunla aynı koşullarda büyüyen ikinci bir sorun vardır: hidroksimetilfurfural, kısaca HMF. HMF şekerlerin bozunmasıyla oluşur; ısı onu üretir, asitlik bu tepkimeyi hızlandırır1. LeBlanc ve arkadaşları, ABD'de satılan sekiz yüksek fruktozlu mısır şurubunda HMF düzeyini dört farklı sıcaklıkta 35 gün izledi ve birikimin sıcaklık ve süreyle nasıl arttığını gösteren denklemler çıkardı; kafes denemelerinde HMF dozu arttıkça arı ölümleri arttı6.

Laboratuvarda yapay olarak yetiştirilen larvalarla yapılan bir çalışmada 5–750 ppm HMF larva ölümünü değiştirmedi, 7500 ppm ve üzeri ise larvaların tamamını öldürdü1. Yazarlar ek yemdeki HMF'nin büyük yavru kaybına yol açmasının pek olası olmadığını, ama subletal etkilerin koloni zindeliğini düşürebileceğini belirtti. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi'nin değerlendirmesi de aynı yöndedir: kısa süreli maruziyet için endişe yok, birkaç ay süren maruziyette ise arı sağlığı için endişe var2.

Ekşimiş şurup asidik bir ortamdır ve kovanda ya da bidonda uzun süre beklemiş demektir. Yani ekşime, HMF'yi artıran iki koşulun, asitlik ile zamanın zaten bir araya geldiğini gösterir.

Limon tuzu, sirke ve asit eklemek: ne biliniyor?

Arıcılar arasında şuruba limon tuzu (sitrik asit) ya da sirke eklemek yaygın bir gelenektir. Bunun iki gerekçesi anlatılır: asidin şurubu ekşimeye karşı koruduğu ve şekeri glikoz ile fruktoza ayırarak arının işini kolaylaştırdığı.

Bu gerekçelerin arı sağlığı üzerindeki karşılığını ölçen, kaynak listemizde yer alan bir saha ya da kafes çalışması yok. Asit eklenmiş ve eklenmemiş şurupla beslenen kolonilerin ekşime, tüketim, yavru ya da kışlama açısından karşılaştırıldığı bir veri olmadığı için bu konuda net bir hüküm verilemez; bilinmiyor demek en dürüst cevaptır. Arının sakarozu kendi sindirim enzimleriyle glikoz ve fruktoza ayırabildiği ise bilinir3; dolayısıyla şekeri önceden ayırmanın gerekli olduğu da gösterilmiş değildir.

Bilinen tek somut nokta riskle ilgilidir: asitlik, şurupta HMF oluşumunu hızlandırır16. Asit eklenmiş şurup bir de ısıtılır ya da uzun süre bekletilirse, HMF açısından en kötü koşullar bir araya gelir. Bu yüzden asit kullanmayı seçen arıcının en azından şurubu ısıtmaması ve kısa sürede tükettirmesi gerekir. Taze hazırlanıp birkaç günde biten şuruba katkı eklemenin bir gereği yoktur.

Ekşimiş şurup arıya verilir mi?

Hayır. Köpüren, ekşi, alkol ya da sirke kokan, rengi koyulaşmış şurup atılır. Ekşimiş şurubun arının bağırsağında ne yaptığını ölçen bir çalışma kaynaklarımızda yok; ama bu şurubun şekerinin bir kısmını mayalar tüketmiştir, içinde alkol ve asitler vardır ve uzun bekleme nedeniyle HMF içeriği de yüksek olabilir. Kışa girecek bir stok için bunların hiçbiri istenmez.

Kovanda ekşimiş şurup bulursanız yemliği boşaltın, sıcak suyla yıkayın ve kurutun. Çerçevelerde köpüren, ekşi kokan sırlanmamış şurup varsa, bunun nedeni genellikle geç ya da fazla verilmiş seyreltik şuruptur. Arılar yavru alanına çok fazla şurup depoladıysa, beslemeyi durdurup koloninin bunu tüketmesini ya da koyulaştırmasını bekleyin.

Kötü beslenme ile hastalık arasındaki ilişki düşünüldüğünde, bozuk yemin tasarrufla kovanda tutulması koloniye yük olur7. Bir bidon şurubu atmak, bir koloniyi zayıflatmaktan ucuzdur.

Kovanın içinde ekşime: kış nemi ve sırlanmayan stok

Ekşime yalnızca bidonda olmaz. Arıların koyulaştıramadığı şurup gözlerde sulu kalır ve kovanın içinde de mayalanabilir. Bu durum en çok, sonbaharda geç ya da seyreltik verilen şurupta görülür. Koloni salkıma girdikten sonra kanat çırparak su uçurma işi yavaşlar; gözler sırlanmadan kalır ve kovanın soğuk kenarlarında yoğunlaşan nem bu stoğu daha da sulandırabilir.

Kış boyunca arılar bu stoktan yer. Kışlık arılar yaz arılarından çok daha uzun yaşadığı için yemdeki zararlı maddelere de daha uzun süre maruz kalır; Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi HMF için 90 ve 180 günlük maruziyetlerde, 20 günlük değerden çok daha düşük referans aralıkları hesapladı2. Kışa sağlam bir stokla girmek, bu yüzden yalnızca miktar değil kalite meselesidir.

İyi havalanan, dibinde su birikmeyen ve üst kısmında yoğuşma yapmayan bir kovan, stoğun kuru kalmasına yardım eder. İlkbahar kontrolünde çerçevelerde ekşi kokan, köpüklü eski şurup bulursanız o çerçeveleri yavru alanından uzaklaştırın ve kaydını tutun; bir sonraki sonbaharda besleme zamanını öne çekmeniz gerektiğini gösterir.

Ekşimeyi önlemenin pratik yolları

Ekşimeye karşı en etkili önlem, şurubu mayalara fırsat vermeden arıya ulaştırmaktır. Kovan sayınıza göre birkaç günlük şurup hazırlayın; büyük partileri haftalarca bidonda bekletmeyin. Kapları, kazanı ve yemlikleri her kullanımdan sonra sıcak suyla yıkayıp kurutun8.

Hazırlanan şurubu serin ve güneş görmeyen bir yerde, ağzı kapalı kaplarda tutun. Kovana verdiğiniz miktarı koloninin gücüne göre ayarlayın: güçlü koloni birkaç günde bitirir, zayıf koloni küçük yemlikle beslenir. Sonbaharda stok beslemesini koyu 2:1 şurupla ve hava soğumadan yapmak, kovan içinde sulu ve sırlanmamış şurup kalma ihtimalini azaltır5.

Adım adım

  1. Kovan sayınıza göre yalnızca birkaç günlük şurup hazırlayın.
  2. Kazanı, bidonları ve karıştırıcıyı sıcak suyla yıkayıp kurutun.
  3. Şurubu kaynatmadan, ılık-sıcak suda eritin ve soğumaya bırakın.
  4. Şurubu serin, gölge bir yerde ağzı kapalı kaplarda tutun.
  5. Yemliklere koloninin birkaç günde bitirebileceği kadar şurup koyun.
  6. Ziyaretlerde yemliği koklayın; köpüren ya da ekşiyen şurubu boşaltıp yemliği yıkayın.

Sık yapılan hatalar

  • Ekşimiş şurubu tasarruf için arıya vermek.
  • Eski şurup artığı olan kaba yeni şurup doldurmak.
  • Asit eklenmiş şurubu ısıtmak ya da haftalarca bekletmek.
  • Sonbaharda seyreltik şurubu geç vermek.

Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.

Şurup hesaplayıcı

Sık sorulanlar

Arı şurubu kaç günde ekşir?
Kesin bir süre veren bir çalışma yok; sıcaklığa, oranına ve kabın temizliğine göre değişir. Seyreltik şurup ılık havada birkaç gün içinde köpürmeye başlayabilir.
Şuruba limon tuzu koymak gerekir mi?
Arıya yararını gösteren bir çalışma bilinmiyor. Asitlik HMF oluşumunu hızlandırdığı için taze hazırlanıp hızla tüketilen şuruba eklemenin bir gereği yoktur.
Ekşimiş şurup arıyı öldürür mü?
Doğrudan etkisini ölçen bir çalışma kaynaklarımızda yok. Ama bozulmuş şurupta alkol, asit ve yüksek HMF olabilir; arıya verilmez.
Kovandaki şurup neden köpürüyor?
Genellikle geç ya da fazla verilmiş seyreltik şurup, arılar koyulaştıramadan mayalanmıştır. Beslemeyi durdurun ve yemliği temizleyin.

Kaynaklar

  1. Krainer S ve ark. (2016). Effect of hydroxymethylfurfural (HMF) on mortality of artificially reared honey bee larvae (Apis mellifera carnica). Ecotoxicology 25(2):320-8. doi:10.1007/s10646-015-1590-x · Türkçe özet
  2. EFSA CONTAM Paneli (Bodin L ve ark.) (2022). Evaluation of the risks for animal health related to the presence of hydroxymethylfurfural (HMF) in feed for honey bees. EFSA Journal 20(4):e07227. doi:10.2903/j.efsa.2022.7227 · Türkçe özet
  3. Özmen Özbakır G., Alişiroğlu D. G. (2019). Bal Arılarında Beslenme Fizyolojisi ve Metabolizması. Hayvansal Üretim 60(1):67. doi:10.29185/hayuretim.523081 · Türkçe özet
  4. Tarım ve Orman Bakanlığı (2020). Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete 31107, 22.04.2020. bağlantı · Türkçe özet
  5. Honey Bee Health Coalition (2024). Honey Bee Nutrition Guide. Honey Bee Health Coalition. bağlantı · Türkçe özet
  6. LeBlanc BW ve ark. (2009). Formation of hydroxymethylfurfural in domestic high-fructose corn syrup and its toxicity to the honey bee (Apis mellifera). Journal of agricultural and food chemistry. doi:10.1021/jf9014526 · Türkçe özet
  7. Dolezal AG, Toth AL (2018). Feedbacks between nutrition and disease in honey bee health. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2018.02.006 · Türkçe özet
  8. FAO ve Apimondia (2021). Good beekeeping practices for sustainable apiculture. FAO Animal Production and Health Guidelines No. 25, Roma. bağlantı · Türkçe özet

Sıradaki soru