Arıcıya cevap
Mikrobiyota

Probiyotik Nosema'yı geçirir mi? Araştırmaların açık cevabı

Güncellendi 4 dk okuma13 kaynakLaboratuvar ve kafes çalışmalarına dayanırHazırlayan: Vetorin bilim ekibi
Kısa cevap

Hayır; eldeki kanıt probiyotiğin Nosema'yı ortadan kaldırdığını göstermiyor. Arıdan ya da baldan ayrılmış bakterilerle yapılan bazı denemelerde spor sayısı düştü, ama aynı bakteri karışımı başka saha denemelerinde fark yaratmadı12. Bir kafes denemesinde insan probiyotiği verilen arılarda spor sayısı kontrolün 25 katına çıktı3. Nosema şüphesinde mikroskopla teşhis ve ruhsatlı uygulama gerekir; çeşitli polenle beslenme, hasta arının daha uzun yaşamasıyla ilişkili bulundu4.

  • Hiçbir probiyotiğin Nosema'yı kovandan sildiği gösterilmedi.
  • Arıdan ayrılmış bakterilerle bazı denemelerde spor düştü, bazılarında değişmedi.
  • Yanlış seçilmiş insan probiyotiği bir denemede spor sayısını 25 kat artırdı.
  • Çeşitli ve kaliteli polen, Nosema'lı arının dayanıklılığıyla ilişkili bulundu.

Nosema nedir, arıyı nasıl etkiler?

Nosema ceranae, arının orta bağırsağında çoğalan tek hücreli bir asalaktır; mikrosporidyum denen, mantarlara yakın bir gruba girer4. Arıdan arıya sporla, yani dayanıklı tohum benzeri formuyla bulaşır. Asalak, arının yediği besini sindirip emdiği dokuda yaşadığı için arının beslenmesiyle doğrudan yarışır.

Hastalığın etkisi yalnızca bağırsakla sınırlı kalmaz. Laboratuvarda Nosema ile enfekte edilen arılarda hemolenfteki fenoloksidaz etkinliği yaklaşık 20 kat düştü3; fenoloksidaz, böceklerde yara ve mikroplara karşı çalışan temel bağışıklık enzimlerinden biridir. Asalaklar ve hastalık etkenleri arının beslenme fizyolojisini de bozar; kötü beslenme ise hastalığın zararını büyütür5.

Bu yüzden Nosema hem bir hastalık hem de bir beslenme meselesidir. Probiyotik sorusu tam bu kesişimde ortaya çıkıyor: bağırsağa yararlı bakteri vermek, aynı bağırsakta çoğalan asalağı durdurabilir mi?

Probiyotikle Nosema denemeleri ne buldu?

Doğrudan Nosema'yı ölçen çalışmalar az ve sonuçları birbirini tutmuyor. Aşağıdaki tablo dört çalışmanın düzenini ve Nosema bulgusunu yan yana koyuyor3216.

ÇalışmaBakteri ve kaynağıDüzenNosema bulgusu
Ptaszyńska ve ark. 2016Ticari insan probiyotiği L. rhamnosusKafes, enfeksiyondan önce 9 gün beslemeSpor sayısı kontrolün 25 katı, ömür kısaldı
Arredondo ve ark. 2023Arı bağırsağından 4 A. kunkeei suşuÖnce laboratuvar, sonra 3 yıl sahaLaboratuvarda spor azaldı; sahada bazı denemelerde düştü ya da sabit kaldı, bazılarında değişmedi
Sabaté ve ark. 2012Baldan ayrılmış B. subtilis Mori2Tek arılık, Mayıs–Aralık, ayda bir şuruplaSpor sayımı kontrol kovanlarından düşük
Anderson ve ark. 2024Arıya özgü olmayan ticari probiyotikTicari arılıkta uzun süreli izlemHastalık göstergelerinde fark yok
25 kat

insan probiyotiği verilen arılarda Nosema sporu, kontrol grubuna göre (kafes denemesi)3

Ptaszyńska AA ve ark. 2016 · Parasitology research

Olumlu ve olumsuz sonuçları nasıl okumalı?

Uruguay çalışması konuyu iyi özetliyor. Arının kendi bağırsağından ayrılmış dört Apilactobacillus kunkeei suşu, laboratuvarda enfekte arılarda Nosema spor sayısını azalttı ve güvenli bulundu. Aynı karışım 2015, 2017 ve 2019'da üretim kovanlarına verildiğinde Nosema bazı denemelerde düştü ya da sabit kaldı, bazılarında ise etkilenmedi; koloni gücü ve bal üretimi artmadı. Araştırmacılar laboratuvar başarısının sahaya kendiliğinden taşınmadığını, bu tür karışımların titiz saha denemeleriyle sınanması gerektiğini vurguladı2.

Arjantin'deki Bacillus subtilis Mori2 denemesinde Nosema sayımları deneme kovanlarında daha düşüktü; aynı kovanlarda arı sayısı ve bal stoku da daha yüksekti1. Ancak çalışma tek arılıkta ve tek sezonda yapıldı; Nosema asıl ölçülen sonuç değil, izlenen göstergelerden biriydi.

Ticari kolonilerde arıya özgü olmayan probiyotiklerle yürütülen uzun izlemde hastalık göstergelerinde fark bulunmadı6. Derleme çalışmaları da laboratuvar kanıtının umut verdiğini, belirli hastalıklara karşı kontrollü saha denemelerinin ise henüz eksik olduğunu belirtiyor7.

Yanlış probiyotik neden zarar verebilir?

Polonya'da yapılan kafes denemesi uyarıcı bir örnek. Arılara ticari bir insan probiyotiği olan Lactobacillus rhamnosus, tek başına ya da prebiyotik inülinle birlikte şurupta verildi. Bakteri %56,56'lık şurupta canlı kalabiliyordu, yani şuruba katmak teknik olarak sorun değildi3.

Sonuç beklenenin tersi çıktı. Enfeksiyondan önce 9 gün boyunca probiyotikli şurupla beslenen arılarda arı başına yaklaşık 970 milyon spor sayıldı; yalın şeker şurubu alan kontrol grubunda bu sayı 38 milyondu. Probiyotikli gruplar Nosema'ya daha duyarlıydı ve daha kısa yaşadı. Enfekte olmayan arılarda bile probiyotik, fenoloksidaz etkinliğini yaklaşık yarıya indirdi. Yalnızca 2 μg/mL inülin hayatta kalma, bağışıklık ya da enfeksiyon düzeyini anlamlı biçimde değiştirmedi3.

Araştırmacıların vardığı sonuç açık: uygun seçilmemiş bir probiyotik arıya yarar yerine zarar verebilir. Bu bulgu, arı bağırsağının kendine özgü bakterileri olduğu bilgisiyle de uyumlu8.

Sahadaki karşılığı basit: eczaneden alınan kapsül, ev yoğurdu ya da kefir mayası arı şurubuna katılacak malzemeler değildir. Arıya bakteri verilecekse, arı için hazırlanmış, dozu ve kullanım koşulu belli bir ürün seçilmeli; ondan da hastalığı ortadan kaldırması beklenmemelidir.

Beslenme ve bağırsak topluluğu Nosema'ya karşı ne yapar?

Nosema'ya karşı en tutarlı kanıt beslenme tarafından geliyor. Genç bakıcı arılarla yapılan kafes denemesinde polenin kalitesi hem arının fizyolojisini hem de asalağa dayanıklılığını etkiledi. Nosema ile enfekte arılardan karışık çiçek poleni yiyenler, protein bakımından en zengin tek tür polen dışındaki tüm tek tür polenlerle beslenenlerden daha uzun yaşadı. Enfekte arılarda hayatta kalma, fenoloksidaz etkinliğiyle birlikte artıyordu4.

Türkiye'den bir saha çalışması da beslemenin Nosema ile ilişkisine işaret ediyor. Kışlama öncesi karışık bahar poleni, ticari arı keki, bal ve şeker şurubuyla beslenen 24 kolonide (grup başına 6 koloni) en yoğun Nosema yükü arı keki grubunda görüldü9.

Bağırsak topluluğunun kendisi de koruyucu bir katmandır: sağlam bir mikrobiyota çeşitli hastalık etkenlerine ve asalaklara karşı korumaya katkı verir, topluluğun bozulması bu korumayı zayıflatır10. Antibiyotikle bozulan bağırsak topluluğu, arıların ortamda yaygın bulunan fırsatçı bakterilere daha duyarlı olmasıyla ilişkili bulundu11. Yani dışarıdan bakteri eklemekten önce, arının kendi topluluğunu koruyan koşullar gelir.

Nosema mevsimine hangi beslemeyle girilmeli?

Nosema ile beslenme arasındaki bağ en çok kışa ve ilkbahara girişte önem kazanır; bu dönemde koloni uzun ömürlü kışlık arılarını yetiştirir ve bunun için protein depolarına ihtiyaç duyar. Aynı Türkiye çalışmasında karışık bahar poleniyle beslenen grup arılı çerçeve sayısı, yavrulu alan ve polen depolama alanında öteki gruplardan anlamlı biçimde üstündü; kışlama yeteneğinde ise gruplar arasında fark bulunmadı9.

Laboratuvardan gelen bulgular da aynı yönü gösteriyor. Yalnızca şeker şurubuyla beslenen işçilerde vücut proteini düşük, arı sütü üreten hipofaringeal bezler (genç arının başındaki bezler) küçük kaldı; deforme kanat virüsü yükü en yüksek bu grupta, en düşük polenle beslenen grupta bulundu12. Polen çeşitliliği arttıkça arının bağışıklık göstergeleri de yükseldi; protein miktarını artırmak ise tek başına aynı etkiyi vermedi13.

Sahaya çevirince: sonbaharda ve ilkbaharda kovanın yalnızca şurupla geçiştirilmemesi, polen girişi zayıfsa protein desteğinin zamanında verilmesi, Nosema'ya karşı elinizdeki en sağlam araçtır. Hastalığın kendisi için ise teşhis ve resmî yönlendirme gerekir.

Nosema şüphesinde ne yapmalısınız?

Nosema çıplak gözle teşhis edilemez; ishal lekeleri ya da koloninin zayıflaması başka nedenlerle de görülebilir. Güvenilir sonuç mikroskopta spor sayımıyla alınır. Yapılacaklar sırasıyla şöyle:

  • Kovan girişindeki yaşlı tarlacı arılardan örnek alıp il/ilçe tarım müdürlüğüne ya da veteriner kontrol enstitüsüne ulaştırın.
  • Teşhis doğrulanırsa yalnızca ruhsatlı ürünleri, veteriner hekimin önerdiği biçimde kullanın.
  • Kovanın polen durumunu kontrol edin; kıtlıkta polen ya da proteinli kek desteğini geciktirmeyin.
  • Eski, koyulaşmış petekleri dönüşümlü olarak yenileyin; dışkı lekeli çerçeveleri sağlam kovanlara taşımayın.
  • Probiyotiği Nosema'ya karşı ilaç yerine koymayın; varsa beslemeye yardımcı bir unsur olarak düşünün.

Sık yapılan hatalar

  • İnsan için üretilmiş probiyotiği Nosema için arıya vermek riski artırabilir.
  • Mikroskop teşhisi olmadan Nosema'ya karar vermek yanlış uygulamaya götürür.
  • Probiyotiği ruhsatlı uygulamanın yerine koymak hastalığın ilerlemesine zaman tanır.

Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.

Şurup hesaplayıcı

Sık sorulanlar

Probiyotik Nosema'ya ilaç olur mu?
Hayır, bunu gösteren bir kanıt yok. Bazı arıdan ayrılmış bakteriler laboratuvarda ya da bazı saha denemelerinde spor sayısını düşürdü, ama sonuçlar tekrarlanmadı2. Teşhis doğrulanırsa ruhsatlı ürün ve veteriner hekim önerisi gerekir.
Yoğurt ya da insan probiyotiği Nosema'ya iyi gelir mi?
Gelmez, zarar verebilir. Ticari insan probiyotiği L. rhamnosus ile beslenen arılarda Nosema sporu kontrole göre 25 kat fazla bulundu ve arılar daha kısa yaşadı3.
Nosema'ya karşı beslemede neye dikkat etmeli?
Çeşitli ve kaliteli polen öne çıkıyor; karışık çiçek poleniyle beslenen enfekte arılar çoğu tek tür polene göre daha uzun yaşadı4. Kötü beslenme ile hastalık birbirini ağırlaştırabilir5.
Nosema'yı nereden anlarım?
Görünüşe bakarak anlaşılmaz. Tarlacı arılardan alınan örnekte mikroskopla spor sayımı gerekir; bunun için il/ilçe tarım müdürlüğüne ya da veteriner hekime başvurabilirsiniz.

Kaynaklar

  1. Sabaté DC ve ark. (2012). Beneficial Effects of Bacillus subtilis subsp. subtilis Mori2, a Honey-Associated Strain, on Honeybee Colony Performance. Probiotics and antimicrobial proteins. doi:10.1007/s12602-011-9089-0 · Türkçe özet
  2. Arredondo D ve ark. (2023). Supplementation of honey bee production colonies with a native beneficial microbe mixture. Beneficial microbes. doi:10.1163/18762891-20220099 · Türkçe özet
  3. Ptaszyńska AA ve ark. (2016). Are commercial probiotics and prebiotics effective in the treatment and prevention of honeybee nosemosis C?. Parasitology research. doi:10.1007/s00436-015-4761-z · Türkçe özet
  4. Di Pasquale G ve ark. (2013). Influence of pollen nutrition on honey bee health: do pollen quality and diversity matter?. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0072016 · Türkçe özet
  5. Dolezal AG, Toth AL (2018). Feedbacks between nutrition and disease in honey bee health. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2018.02.006 · Türkçe özet
  6. Anderson KE ve ark. (2024). A longitudinal field study of commercial honey bees shows that non-native probiotics do not rescue antibiotic treatment, and are generally not beneficial. Scientific Reports. doi:10.1038/s41598-024-52118-z · Türkçe özet
  7. Rodríguez MA ve ark. (2023). Probiotics and in-hive fermentation as a source of beneficial microbes to support the gut microbial health of honey bees. Journal of insect science (Online). doi:10.1093/jisesa/iead093 · Türkçe özet
  8. Kwong WK, Moran NA (2016). Gut microbial communities of social bees. Nature Reviews Microbiology. doi:10.1038/nrmicro.2016.43 · Türkçe özet
  9. Kösoğlu M. ve ark. (2019). Bal Arılarında Kışlama Öncesi Farklı Beslemenin Koloni Gelişimine Etkileri. ANADOLU Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü Dergisi 29(2):85. doi:10.18615/anadolu.660232 · Türkçe özet
  10. Motta Evs, Moran NA (2024). The honeybee microbiota and its impact on health and disease. Nature reviews. Microbiology. doi:10.1038/s41579-023-00990-3 · Türkçe özet
  11. Raymann K ve ark. (2017). Antibiotic exposure perturbs the gut microbiota and elevates mortality in honeybees. PLoS biology. doi:10.1371/journal.pbio.2001861 · Türkçe özet
  12. DeGrandi-Hoffman G ve ark. (2010). The effect of diet on protein concentration, hypopharyngeal gland development and virus load in worker honey bees (Apis mellifera L.). Journal of insect physiology. doi:10.1016/j.jinsphys.2010.03.017 · Türkçe özet
  13. Alaux C ve ark. (2010). Diet effects on honeybee immunocompetence. Biology letters. doi:10.1098/rsbl.2009.0986 · Türkçe özet

Sıradaki soru