Bal arısının uçuş kası nektar ve baldan gelen şekerle çalışır ve metabolizma hızı çok değişkendir: uçan arıda yaklaşık 0,3 ile 0,8 W/g arası değerler ölçülmüştür1. En yüksek değerler ağır yüklü tarlacılarda görülür. 30 °C civarında tipik bir toplama gününde koloni enerjisinin yaklaşık %30'u tarlacılığa harcanır1. Bu yüzden tarlacılar karbonhidrattan çok zengin bir diyete yönelir2. Mera uzaklığı ve şeker stoğu, koloninin enerji bütçesini doğrudan belirler.
- Uçan arının metabolizması yaklaşık 0,3 ile 0,8 W/g arasında değişir.
- Tipik bir toplama gününde koloni enerjisinin yaklaşık %30'u tarlacılığa gider.
- Tarlacının ideal diyeti çok az amino asit, çok fazla karbonhidrattır.
- Besin stresi arının kan şekerini düşürür ve kimyasal strese dayanıklılığı azaltır.
Arı neden bu kadar çok enerji harcar?
Bal arısında uçuşu göğüsteki güçlü kaslar sağlar ve bu kasların yakıtı nektar ile baldan gelen şekerdir; tarlacının ideal diyetinin neredeyse tamamen karbonhidrattan oluşması da bundandır24. Kovanda dinlenen arının bile metabolizması yüksektir; yavrusuz kafes denemesinde arıların güçlü karbonhidrat tercihini yazarlar bu yüksek dinlenme metabolizmasıyla açıkladı5.
Harrison ve Fewell'in derlemesi, uçan bal arısının metabolizma hızının çok değişken olduğunu gösterir. Bildirilen en düşük değerler, yaklaşık 0,3 W/g ile, yalnızca kendi ağırlığını taşıyacak kadar kaldırma kuvveti üreten bağlı arılarda, serbest uçan iki günlük genç arılarda, kışlık arılarda ve 45 °C gibi yüksek hava sıcaklığında uçan arılarda ölçüldü. En yüksek değerler ise, yaklaşık 0,8 W/g ile, ağır yüklü ya da düşük yoğunluklu havada uçan tarlacılarda görüldü1. Aynı arı, koşullara göre neredeyse üç kat farklı enerji harcayabilir.
Uçuş kası şekeri nereden alır?
Arının yakıt zinciri bal midesinden başlar. Tarlacı, taşıdığı nektarın bir kısmını uçuş için kendisi yakar; uçuşun maliyeti koloni bütçesine bu yoldan yansır1. Sindirim kanalında şekeri parçalayan enzimler bulunur: alfa-glukozidaz I orta bağırsakta, II ise orta bağırsakta ve hemolenfte gösterilmiştir6. Tarlacının hipofaringeal bezi de nektardaki sakkarozu glikoz ve fruktoza ayıran alfa-glukozidaz III salgılar7.
Emilen şeker hemolenfe geçer. Hemolenfte glikozun yanında, iki glikoz biriminden oluşan trehaloz da dolaşır. Kısa süreli rezerv yağ dokusundaki glikojendir; böcekler enerji rezervlerini yağ hücrelerinde glikojen ve trigliserit olarak saklar3. Arının bu rezervleri küçüktür; uçan bir tarlacı kovandan aldığı ya da çiçekten içtiği şekere sürekli bağımlıdır.
Kan şekeri besin stresine hızla tepki verir. İtalya'da yapılan laboratuvar denemesinde sınırlı ya da düşük şekerli nektar ile tarlada karşılaşılabilecek düzeyde neonikotinoid bir araya geldiğinde arıların besin tüketimi %48, hemolenf glikozu %60, trehalozu %27 azaldı; sağkalım ise iki stresin birlikte etkisiyle %50 düştü8. Aç arı, kimyasal strese karşı da daha kırılgandır.
Tipik bir toplama gününde tarlacılığa giden koloni enerjisi1
Harrison JF ve ark. 2002 · Comparative biochemistry and physiology. Part A, Molecular & integrative physiologyUçuş metabolizmasını neler değiştirir?
Yük ilk etkendir: nektar ya da polen yüklü tarlacı, boş uçan arıdan çok daha fazla enerji harcar1. Hava yoğunluğu ikinci etkendir; düşük yoğunluklu havada, yani yükseklerde ve çok sıcak havada kanadın aynı kaldırma kuvvetini üretmesi daha pahalıdır1.
Sıcaklığın etkisi daha karmaşıktır. Farklı çalışmalarda uçuş metabolizması hava sıcaklığıyla artmış, azalmış ya da değişmemiştir. Derleme bu çelişkiyi şöyle açıklar: göğüs sıcaklığı 38 °C'nin üstüne ya da altına çıktığında uçuş metabolizması düşme eğilimindedir1.
Genetik de belirleyicidir. Farklı bal arısı hatlarının uçuş metabolizması çoğu zaman farklıdır ve bu fark tarlacılık çabasıyla ilişkili olabilir1. Aynı arılıktaki iki koloninin aynı merada farklı bal yapmasının nedenlerinden biri, arılarının enerjiyi farklı verimlilikle kullanmasıdır.
| Koşul | Uçuş metabolizması | Örnek |
|---|---|---|
| Yüksüz, kısa uçuş | Düşük (yaklaşık 0,3 W/g) | İki günlük genç arı, kışlık arı |
| Çok sıcak hava (45 °C) | Düşük | Yaz öğleden sonrası |
| Ağır yük | Yüksek (yaklaşık 0,8 W/g) | Dolu bal midesiyle dönen tarlacı |
| Düşük yoğunluklu hava | Yüksek | Yüksek rakımlı yayla arılıkları |
Koloninin enerji bütçesi
Uçuşun maliyeti tek arıda kalmaz. Derlemeye göre 30 °C civarındaki tipik bir toplama gününde koloni enerjisinin yaklaşık %30'u tarlacılık sırasında harcanır; bu yüzden uçuş metabolizmasındaki değişimler koloninin enerji dengesini güçlü biçimde etkileyebilir1.
Daha yüksek hava sıcaklıkları, uçuşta ve kovanda daha düşük metabolizma sayesinde koloninin net kazanç oranını, verimliliğini ve bal depolama hızını artırma eğilimindedir1. Bu, sıcak ve çiçekli günlerde kovan tartısının neden hızla arttığını açıklar. Serin, rüzgârlı ve uzak meralı günlerde ise tarlacı getirdiği nektarın daha büyük bir bölümünü yolda yakar.
Koloni bu bütçeyi yaşa bağlı iş bölümüyle de korur. İşçi arılar yaşamlarının üçüncü haftası civarında tarlacılığa başlar ve bu geçişin zamanlaması vitellogenin geni tarafından etkilenir9. Amdam ve Omholt'a göre riskli tarla işlerinin, besin depoları zaten boşalmış yaşlı işçilere bırakılması koloni için enerji tasarrufu sağlayan bir düzen olarak evrimleşmiş olabilir10.
Tarlacının diyeti: neredeyse saf karbonhidrat
Arılar, öteki hayvanlar gibi, besin alımlarını belirli makro besin oranları etrafında düzenler; bu düzenleme hem bireyde hem de tarlacılar aracılığıyla koloni düzeyinde yapılır4. Paoli ve arkadaşlarının kafes denemesinde tarlacılar esansiyel amino asit-karbonhidrat oranı yaklaşık 1:250 olan, karbonhidrattan çok zengin bir diyet seçti ve amino asitten zengin diyetlerde düşük sağkalım gösterdi2. Genç arıların hedefi ise 1:50 ile 1:75 arasındaydı2.
Yazarlar, tarlacılar uçmadığında bile beslenme ihtiyaçlarının karbonhidrat ağırlıklı bir diyete kaydığını vurgular2. Bu, tarlacının vücudunun bir protein deposundan çok bir yakıt tüketicisine dönüştüğünü gösterir.
Kışlık arı ise bu tablonun karşı ucundadır. Uçuş metabolizmasının en düşük ölçüldüğü gruplardan biri kışlık arılardır1; bu arılar enerjiyi harcamak yerine saklamaya ayarlıdır ve uzun açlık dönemlerinde yağ dokusundaki rezervlere dayanır3. Aynı koloninin yazın tarlacısı ile kışın salkımdaki arısı, iki ayrı yakıt ekonomisiyle yaşar. Arıcı için bunun anlamı, yaz beslemesinde enerji açığını, sonbahar beslemesinde ise depoyu düşünmektir.
Her şeker aynı yakıt değil
Arının bal ve şurupta kullandığı başlıca şekerler sakkaroz, glikoz ve fruktozdur. Bazı şekerler ise arıya zarar verebilir: mannoz, arabinoz, ksiloz ve ramnoz gibi monosakkaritler arılarda zehirlenmeye yol açabilir. Bağırsak bakterisi Gilliamella apicola'nın bazı suşları bu şekerleri tek karbon ve enerji kaynağı olarak kullanabilir; bu da bağırsak bakterilerinin arının besin toleransını genişletebileceğini düşündürür11.
Isı da şekeri bozabilir. Isıtılmış ya da uzun süre sıcakta bekletilmiş şuruplarda oluşan hidroksimetilfurfural (HMF), arı için en bilinen ısı kaynaklı zehirdir ve kafes denemelerinde doza bağlı ölüm etkisi araştırılmıştır12. Bal, sakkaroz ve yüksek fruktozlu mısır şurubunun arıda farklı gen ifadesi örüntüleri oluşturduğu da gösterilmiştir13.
Bu bilgi sahada ne demek?
Kovanı meraya yakın kurun. Tarlacının yolda yaktığı her gram şeker, kovana girmeyen bir gram baldır1. Yayla arıcılığında yüksek rakım ve rüzgâr uçuşu pahalılaştırır; bu tür yerlerde kovanları rüzgârdan korunaklı ve çiçeğe yakın konumlandırmak enerji kaybını azaltır.
Kıtlıkta enerji açığını hemen kapatın. Besin stresi kan şekerini düşürür ve arıyı ilaçlama gibi öteki streslere karşı daha kırılgan hâle getirir8. Bal akımı yokken stok azalmışsa, ballık takılı değilse şurupla destek verin; şurubu kaynatmadan, ılık suda hazırlayın12.
Ana arı seçerken tarlacılık performansına bakın. Uçuş metabolizmasının genetik bir temeli olduğu ve tarlacılık çabasıyla ilişkili olabildiği gösterilmiştir1. Aynı merada sürekli daha çok bal getiren koloniden ana arı üretmek, bu verimliliği sürüye yaymanın yoludur.
- Arılığı nektar kaynağına olabildiğince yakın kurun.
- Rüzgârlı yaylalarda kovanları korunaklı yamaçlara yerleştirin.
- Kıtlıkta, ballık takılı değilse, şurupla enerji açığını kapatın.
- Tarlacılığı güçlü kolonileri ana arı üretimi için işaretleyin.
Sık yapılan hatalar
- Kovanları meradan uzak, rüzgâra açık yerlere kurmak
- Kıtlık döneminde stok azalırken beslemeyi geciktirmek
- Şurubu kaynatmak ya da sıcakta bekletmek
Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.
Şurup hesaplayıcıSık sorulanlar
Arı uçarken ne kadar enerji harcar?
Tarlacı arı protein yer mi?
Sıcak hava arının enerjisini nasıl etkiler?
Aç arı neden daha kolay ölür?
Kaynaklar
- Harrison JF, Fewell JH (2002). Environmental and genetic influences on flight metabolic rate in the honey bee, Apis mellifera. Comparative biochemistry and physiology. Part A, Molecular & integrative physiology. doi:10.1016/s1095-6433(02)00163-0 · Türkçe özet
- Paoli PP ve ark. (2014). Nutritional balance of essential amino acids and carbohydrates of the adult worker honeybee depends on age. Amino acids. doi:10.1007/s00726-014-1706-2 · Türkçe özet
- Arrese EL, Soulages JL (2010). Insect Fat Body: Energy, Metabolism, and Regulation. Annual Review of Entomology. doi:10.1146/annurev-ento-112408-085356 · Türkçe özet
- Wright GA ve ark. (2018). Nutritional Physiology and Ecology of Honey Bees. Annual review of entomology. doi:10.1146/annurev-ento-020117-043423 · Türkçe özet
- Altaye SZ ve ark. (2010). Convergence of carbohydrate-biased intake targets in caged worker honeybees fed different protein sources. The Journal of experimental biology. doi:10.1242/jeb.046953 · Türkçe özet
- Kubota M ve ark. (2004). Localization of alpha-glucosidases I, II, and III in organs of European honeybees, Apis mellifera L., and the origin of alpha-glucosidase in honey. Bioscience, Biotechnology, and Biochemistry. doi:10.1271/bbb.68.2346 · Türkçe özet
- Ueno T ve ark. (2015). Changes in the Gene Expression Profiles of the Hypopharyngeal Gland of Worker Honeybees in Association with Worker Behavior and Hormonal Factors. PLoS One. doi:10.1371/journal.pone.0130206 · Türkçe özet
- Tosi S ve ark. (2017). Neonicotinoid pesticides and nutritional stress synergistically reduce survival in honey bees. Proceedings. Biological sciences. doi:10.1098/rspb.2017.1711 · Türkçe özet
- Nelson CM ve ark. (2007). The gene vitellogenin has multiple coordinating effects on social organization. PLoS biology. doi:10.1371/journal.pbio.0050062 · Türkçe özet
- Amdam GV, Omholt SW (2002). The regulatory anatomy of honeybee lifespan. Journal of theoretical biology. doi:10.1006/jtbi.2002.2545 · Türkçe özet
- Zheng H ve ark. (2016). Metabolism of Toxic Sugars by Strains of the Bee Gut Symbiont Gilliamella apicola. mBio. doi:10.1128/mbio.01326-16 · Türkçe özet
- LeBlanc BW ve ark. (2009). Formation of hydroxymethylfurfural in domestic high-fructose corn syrup and its toxicity to the honey bee (Apis mellifera). Journal of agricultural and food chemistry. doi:10.1021/jf9014526 · Türkçe özet
- Wheeler MM, Robinson GE (2014). Diet-dependent gene expression in honey bees: honey vs. sucrose or high fructose corn syrup. Scientific Reports. doi:10.1038/srep05726 · Türkçe özet