Ana arı kendi yemini toplamaz; bakıcı arıların polenden ürettiği arı sütüyle beslenir ve yumurta hızı bu beslemeye bağlıdır12. Bu yüzden polen kıtlığı ve nektar akımının durması yumurtlamayı yavaşlatır, sonbaharda polenin azalması yavruyu tamamen durdurur3. Beslenme dışındaki nedenler arasında ananın yaşı, kötü ya da eksik çiftleşme, mevsim, hastalık, yavru yuvasının balla dolması ve ananın kaybolması sayılır.
- Ana arı, bakıcı arıların verdiği arı sütüyle yumurtlar.
- Polen ve nektar akımı kesilince yumurta hızı düşer.
- Sonbaharda azalan polen yavruyu durduran doğal işarettir.
- Yaş, çiftleşme, hastalık ve dolu yavru yuvası da nedendir.
Ana arı kendi başına yumurtlamaz
Ana arı yumurtlayan tek birey olsa da yumurtanın hammaddesini kendisi bulmaz. Bal arısında arı sütü ve diğer bez salgıları hem büyüyen larvaların hem de ananın başlıca besinidir; bakıcı arılar depodaki poleni ve balı bu salgılara dönüştürür1. Arı sütü, genç işçilerin başındaki hipofaringeal bezde üretilir ve ağırlığının yüzde 15'e kadarı proteinden oluşur2.
Bu, ana arının yumurtlama hızını bir bakıma koloninin vermesi demektir. Bakıcı arılar çok ve iyi beslenmişse ana sürekli beslenir, yumurta artar; bakıcı az ya da proteini düşükse ana daha az beslenir ve yavaşlar. Çoğu canlıda uzun ömür doğurganlık pahasına gelir; ana arı ise hem uzun yaşar hem doğurgandır. Yaşlı analarda yağ dokusundaki vitellogenin ifadesi işçilere göre çok daha yüksek bulundu ve bu fark ananın uzun ömrüyle ilişkilendirildi5. Yumurta üretimi yüksek protein bütçesi isteyen bir iştir.
Polen kıtlığı ve bakıcı arı
Arı sütü bezlerinin gelişmesi polene bağlıdır. Laboratuvar karşılaştırmasında yalnızca şurupla beslenen arıların hipofaringeal bezleri polenle ya da protein takviyesiyle beslenenlerden küçük kaldı ve vücut proteinleri düşük ölçüldü4. Polen tüketimi de arının yaşına ve yaptığı işe göre değişir; en çok polen tüketen grup yavruya bakan genç arılardır6.
Polen girişi kesildiğinde koloni yalnızca ananın beslenmesini azaltmakla kalmaz, mevcut yavruyu da yeniden düzenler. Deneysel kıtlıkta beş gün tarlacılık yapamayan koloniler üç günden genç larvaları ortadan kaldırdı ve büyük larvaların hücresini erken sırladı7. Arıcı bu dönemde 'ana yumurtlamıyor' diye düşünebilir; aslında ana yumurtluyor ama koloni yumurta ve genç larvaları yavruya dönüştürmüyor olabilir.
Polen sağlandığında tablo hızla değişebilir. İlkbaharda polen ya da polen ikamesiyle desteklenen koloniler yavruya daha erken başladı ve bahar ortasında daha çok işçiye ulaştı8.
arı sütünde proteinlerin ulaşabildiği pay; ana arının başlıca besini2
Buttstedt A ve ark. 2014 · Biological reviews of the Cambridge Philosophical SocietyNektar akımı ve teşvik beslemesi
Kovana nektar girişi koloni için 'kaynak var' işaretidir. Akım kesildiğinde, örneğin yaz ortasındaki kuraklıkta ya da iki çiçeklenme arasındaki boşlukta, koloni yumurta hızını düşürür ve ana daha az beslenir. Nektar toplamının tarlacı sayısına, mevsime ve floraya bağlı olduğu, polen toplamasının ise koloninin ihtiyacıyla orantılı yürütüldüğü bilinir9.
Teşvik beslemesi bu boşluğu doldurmak için yapılır: ilkbaharda verilen 1:1 şurup gelişimi teşvik eder; oran ağırlık esaslıdır, yani 1 kg şekere 1 kg su10. Şeker ılık suda eritilir, kaynatılmaz; ısıtılmış ya da uzun bekletilmiş şurupta HMF oluşabilir11. Ballık takılıyken ve bal akımı sürerken şurup verilmez, çünkü şeker bala geçer ve şurupla üretilen ürün Bal Tebliği'ne göre bal sayılmaz12. Teşvik şurubunun işe yaraması için kovanda ya da dışarıda polen de bulunmalıdır; yalnızca şekerle ana uzun süre hızlı yumurtlayamaz.
Mevsim: her durma sorun değildir
Ilıman iklimde koloniler kışa yavrusuz ya da çok az yavruyla girer; bu bir hastalık değil, kışlama davranışının parçasıdır13. Bu geçişi tetikleyen başlıca işaret sonbaharda azalan polendir. Polen kaynağının kayboluşunun yapay olarak geciktirildiği ya da öne çekildiği bir saha çalışmasında, polen desteği uzatılan koloniler yavru yetiştirmeyi Ekim içine kadar sürdürdü; uzun ömürlü kışlık arılar ise ancak yavru azaldıktan sonra ortaya çıktı3.
Aynı şey yaz ortasının sıcak ve kurak döneminde de daha hafif biçimde görülebilir. Bu tür mevsimsel duraklamalarda ana genellikle sağlamdır ve koşullar düzelince yeniden yumurtlar. Sonbaharda yumurta görmemek tek başına alarm sebebi değildir; ancak kışa girerken ananın varlığından emin olmak için son yavruyu görmüş olmak iyi bir alışkanlıktır. Kış sonunda ise tersine, gün uzayıp ilk polen girmeye başladığında ana yeniden yumurtlar; bu başlangıç bölgeden bölgeye haftalarca kayabilir.
Yaş, çiftleşme ve ana kaybı
Beslenme yerindeyken ana yine de yumurtlamıyorsa sorun anada olabilir. Yaşlanan ana zamanla daha az ve düzensiz yumurtlar; koloni çoğu zaman bunu fark edip ana değiştirme yüksükleri açar. Yeni çiftleşen ana yumurtlamaya başlamadan önce birkaç gün bekleyebilir; bu sırada koloni anasız sanılıp gereksiz müdahale edilebilir. Kötü havada çiftleşme uçuşuna çıkamayan ya da yetersiz çiftleşen ana ise yalnızca ya da çoğunlukla erkek arı yumurtası bırakır; işçi gözlerinde kambur, çıkıntılı yavru görürsünüz.
Bir hücrede birden fazla yumurta, hücrenin yan duvarına bırakılmış yumurtalar ve dağınık erkek arı yavrusu ise ananın kaybolduğunu ve bazı işçilerin yumurtlamaya başladığını gösterir. Bölme, oğul, ana verme ya da dikkatsiz bir kontrol sırasında ananın ezilmesi bu tablonun tipik başlangıçlarıdır.
Ananın durumunu değerlendirirken acele etmeyin. Kontrolü ılık ve sakin bir günde, öğle saatlerinde yapın; yavru alanının ortasındaki çerçeveleri ışığa tutarak hücre diplerine bakın. Ana bulunamıyorsa koloniye yumurtalı genç bir çerçeve vermek iyi bir sınamadır: birkaç gün içinde bu çerçevede ana yüksükleri açılırsa koloni anasızdır. Yüksük açılmıyorsa kovanda büyük olasılıkla bir ana vardır ve sorunu beslenmede ya da mevsimde aramak gerekir.
Hastalık ve dolu yavru yuvası
Hastalıklar da yumurta sayısını dolaylı yoldan düşürür. Varroa ve virüsler bakıcı arıların ömrünü ve sayısını azaltır13; kötü beslenme ile enfeksiyon birbirini ağırlaştırabilir14. Nosema'nın bağırsakta yarattığı yük, laboratuvarda polen kalitesine göre farklı sonuçlar verdi15. Bakıcı arı zayıflarsa ana da az beslenir. Yavruda çökme, delinme ya da kötü koku fark ederseniz il veya ilçe tarım müdürlüğüne ya da veteriner hekime başvurun.
Bazen ana sağlıklıdır ama yumurtlayacak yer bulamaz. Güçlü akımda ya da fazla şurup verildiğinde arılar ortadaki çerçeveleri bal ve şurupla doldurur, yavru yuvası daralır. Böyle bir kolonide ballı bir çerçeveyi kenara alıp yavru alanının ortasına boş ya da işlenmiş bir petek koymak ananın önünü açar.
Neden ayırma tablosu
Tabloyu yukarıdan aşağı okuyun: önce besin ve mevsimi eleyin, sonra anaya bakın. Ana değiştirme ya da birleştirme gibi geri dönüşü zor kararları, polen ve akım koşulları düzeldiği halde yumurta görülmüyorsa verin. Her kontrolün sonucunu kovan kartına yazmak, bir sonraki bakışta neyin değiştiğini görmenizi kolaylaştırır.
| Gördüğünüz | Olası neden | Yapılacak |
|---|---|---|
| Ana var, yumurta az, perga yok | Polen kıtlığı | Perga dolu çerçeve ya da proteinli kek |
| Ana var, akım yok, yumurta azalıyor | Nektar akımının kesilmesi | Ballık yokken az miktarda 1:1 şurup |
| Sonbaharda yavru bitti, koloni güçlü | Mevsimsel geçiş | Müdahale gerekmez, stoğu kontrol edin |
| İşçi gözlerinde kambur yavru, düzenli dizilim | Kötü çiftleşmiş ya da yaşlı ana | Ana değiştirme |
| Bir hücrede birden çok yumurta | Anasızlık, yalancı ana | Anası olan koloniyle birleştirme |
| Ortadaki çerçeveler balla dolu | Yavru yuvası tıkanmış | Ortaya boş petek verin |
Sık yapılan hatalar
- Sonbaharın doğal yavru durmasını anasızlık sanıp ana değiştirmek.
- Polensiz dönemde yalnızca şurupla yumurta beklemek.
- Ballık takılıyken teşvik şurubu vermek.
- Yeni çiftleşen anaya birkaç gün tanımadan koloniye müdahale etmek.
Şeker ile suyu doğru oranda mı karıştırıyorsunuz? Kovan sayınızı girin, şeker, su ve toplam şurup miktarını hesaplayın.
Şurup hesaplayıcıSık sorulanlar
Ana arıyı yumurtlatmak için ne verilir?
Sonbaharda ana arının yumurtlamaması normal mi?
Ana arının yumurtlamadığını nasıl anlarım?
Kambur yavru ne anlama gelir?
Kaynaklar
- Wright GA ve ark. (2018). Nutritional Physiology and Ecology of Honey Bees. Annual review of entomology. doi:10.1146/annurev-ento-020117-043423 · Türkçe özet
- Buttstedt A ve ark. (2014). Origin and function of the major royal jelly proteins of the honeybee (Apis mellifera) as members of the yellow gene family. Biological reviews of the Cambridge Philosophical Society. doi:10.1111/brv.12052 · Türkçe özet
- Mattıla HR, Otıs GW (2007). Dwindling pollen resources trigger the transition to broodless populations of long‐lived honeybees each autumn. Ecological Entomology. doi:10.1111/j.1365-2311.2007.00904.x · Türkçe özet
- DeGrandi-Hoffman G ve ark. (2010). The effect of diet on protein concentration, hypopharyngeal gland development and virus load in worker honey bees (Apis mellifera L.). Journal of insect physiology. doi:10.1016/j.jinsphys.2010.03.017 · Türkçe özet
- Corona M ve ark. (2007). Vitellogenin, juvenile hormone, insulin signaling, and queen honey bee longevity. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. doi:10.1073/pnas.0701909104 · Türkçe özet
- Crailsheim K ve ark. (1992). Pollen consumption and utilization in worker honeybees (Apis mellifera carnica): Dependence on individual age and function. Journal of Insect Physiology. doi:10.1016/0022-1910(92)90117-v · Türkçe özet
- Schmickl T, Crailsheim K (2001). Cannibalism and early capping: strategy of honeybee colonies in times of experimental pollen shortages. Journal of comparative physiology. A, Sensory, neural, and behavioral physiology. doi:10.1007/s003590100226 · Türkçe özet
- Mattila HR, Otis GW (2006). Influence of pollen diet in spring on development of honey bee (Hymenoptera: Apidae) colonies. Journal of economic entomology. doi:10.1603/0022-0493-99.3.604 · Türkçe özet
- Özmen Özbakır G., Alişiroğlu D. G. (2019). Bal Arılarında Beslenme Fizyolojisi ve Metabolizması. Hayvansal Üretim 60(1):67. doi:10.29185/hayuretim.523081 · Türkçe özet
- Honey Bee Health Coalition (2024). Honey Bee Nutrition Guide. Honey Bee Health Coalition. bağlantı · Türkçe özet
- LeBlanc BW ve ark. (2009). Formation of hydroxymethylfurfural in domestic high-fructose corn syrup and its toxicity to the honey bee (Apis mellifera). Journal of agricultural and food chemistry. doi:10.1021/jf9014526 · Türkçe özet
- Tarım ve Orman Bakanlığı (2020). Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği (Tebliğ No: 2020/7). Resmî Gazete 31107, 22.04.2020. bağlantı · Türkçe özet
- Döke MA ve ark. (2015). Overwintering honey bees: biology and management. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2015.05.014 · Türkçe özet
- Dolezal AG, Toth AL (2018). Feedbacks between nutrition and disease in honey bee health. Current opinion in insect science. doi:10.1016/j.cois.2018.02.006 · Türkçe özet
- Di Pasquale G ve ark. (2013). Influence of pollen nutrition on honey bee health: do pollen quality and diversity matter?. PloS one. doi:10.1371/journal.pone.0072016 · Türkçe özet